OSMANLI, FATÝH KANUNNAMESÝ VE PÝYASA
28 Kasým 2025 21:09 / 529 kez okundu!
"Osmanlý devlet ve rasyonel insan eyleminin yapabileceði her þeyi yaptý. Yalnýz piyasa devleti ve rasyonel insan eylemini aþan tarihsel bir durumdur. Osmanlýda bu durum tarihsel olarak inþa edilemedi. Teknoloji piyasayý yaratmaz, aksine piyasa teknolojiyi yaratýr."
***
OSMANLI, FATÝH KANUNNAMESÝ VE PÝYASA
Fatih Kanunnamesi çaðýna göre çok ileriydi. Avrupa'da, Asya'da dünyanýn dört bir tarafýnda bedeni cezalar yürürlükte iken Fatih bedeni cezalarý kaldýrýlmýþtý. Mesela hýrsýzlýk suçundan tek bir istisna dýþýnda el kesme cezasý tamamen kaldýrýlmýþtý.
Eðer at hýrsýzlýðý isyan yada eþkiyalýk amacý ile yapýlmýlsa el kesme cezasý verilirdi. Bu istisna dýþýnda hiç bir hýrsýza el kesme cezasý verilemezdi.
Ayný þekilde zinada da bedeni cezalar kaldýrýlmýþtý.
Fatih'ten sonra Fatih Kanunnameleri tam olarak uygulanmadý. Ama Fatih Kanunnamelerinin yine de etkisi oldu. Bedeni cezalar uygulamada çok az verildi.
Qsmanlýnýn varlýðýný devam ettirme güdüsü çok yüksekti. Varlýðýnýn, bekasýnýn risk altýnda olduðunu hissettiði anda, varlýðýný sürdürebilmek için, ayný zamanda halife olan padiþahlar þeriatý kaldýrmakta bir an bile tereddüt etmediler.
Abdülmecit cezai þeri mevzuatý kaldýrdý, Abdülaziz Þeriat mahkemelerinin ceza yargýlamasý yetkilerini
kaldýrdý. Batý tipi laik mahkemeler kurup cezai yargý yetkisini onlara verdi.
Osmanlý batýdaki eðitim, hukuk vs alanýndaki deðiþmelere, geliþmelere anýnda reaksiyon gösterdi. Amerika'daki modern laik hukuk mektepleri ile osmanlýnýn modern hukuk mektepleri aþaðý yukarý ayný tarihlerde açýlmýþtýr.
Osmanlýnýn beceremediði þey bir ulusal piyasa geliþtirmekti.
Eðer herkes kendi ekmeðini, kendisinin piþirdiði bir doða ekonomisi içinde yaþýyorsa, yani ekmek piþirenler üç kiþi için beþ kiþi için ekmek piþiriyorsa sosyal olarak hamur makinesi icat etmek lüzumsuzdur.
Hamur makinesi herkesin ekmeðini fýrýndan aldýðý bir ekonomide sosyal bir ihtiyaçtýr. Ve hamur makinesi bu makineye ihtiyaç duyulan ekonomilerde icat edilir.
Yani piyasa teknolojiyi geliþtirir, ama piyasa devletlerin iradi faaliyetleri ile inþa edilemez, geliþtirilemez, piyasa bir çok tarihsel koþulun bir araya gelmesi ile inþa olunur.
Osmanlýda eksik olan þey piyasadýr. Tarihsel toplumsal olarak piyasa oluþmamýþtýr. Toplum doða ekonomisi içerisindedir.
Sultan Abdülhamit batýdaki sayýlardan hiç te az olmayan sayýlarda laik teknik okullar açtý.
Ama bu teknik okullarýn piyasanýn olmadýðý bir toplumda yol açtýðý sonuçlarla, tarihsel bir ulusal piyasanýn mevcut olduðu bir toplumda yol açtýðý sonuçlar ayný olamaz.
Osmanlý devlet ve rasyonel insan eyleminin yapabileceði her þeyi yaptý. Yalnýz piyasa devleti ve rasyonel insan eylemini aþan tarihsel bir durumdur. Osmanlýda bu durum tarihsel olarak inþa edilemedi.
Teknoloji piyasayý yaratmaz, aksine piyasa teknolojiyi yaratýr.
Piyasa Avrupa'da devlet tarafýndan rasyonel insan eylemi ile yaratýlmadý. Zeka ile, teknoloji ile eðitimle vs piyasa inþa edilemez. Aksine tüm bunlarý piyasa inþa eder.
Avrupa'da piyasa bir çok tarihsel koþulun bir araya gelmesi ile devletin dahli olmadan, bilinçli insan eylemiyle deðil ekonomik bir hayat tarzýnýn, varoluþ tarzýnýn adým, adým ilerlemesi ile ortaya çýktý.
Osmanlýda çýkmadý, farklýlýðý yaratan þey budur.
Baha COÞKUN
