izmirizmir.net : Mehmet KOÇ - ÜLKE REFAHININ ARTMASI İÇİN TOPRAĞIN ALTI VE ÜSTÜNÜN UYUMU ÜZERİNE


ÜLKE REFAHININ ARTMASI İÇİN TOPRAĞIN ALTI VE ÜSTÜNÜN UYUMU ÜZERİNE

21 Nisan 2025 15:37 / 621 kez okundu!

 

 

"Bu yazı, doğal kaynaklarımızı ve temel tarımsal faaliyetlerimizi ihracat ve ithalat bazında rakamlarla ifade edip, toplumsal zenginliğimizi nasıl daha yukarılara çıkarabileceğimiz üzerine öneriler ortaya koymayı amaçlamaktadır."

 

***

ÜLKE REFAHININ ARTMASI İÇİN TOPRAĞIN ALTI VE ÜSTÜNÜN UYUMU ÜZERİNE

 

Tarım ve madencilik, Türkiye’nin potansiyelini tam olarak değerlendiremediği iki alan olarak

karşımıza çıkıyor. Her iki alanın uyum içinde olması, eksikliklerinin giderilmesi ve doğru

adımların atılması ülke refahı için oldukça kritik bir önem taşıyor.

tarımsal faaliyetlerin birbirine karşıt değil, uyum içinde

Yaşamın kendisi doğal kaynakların değerlendirilmesi ile

olmasını zorunlu kılıyor. Bu uyum; ülke ekonomisinin kal-

kınması ve dışa bağımlılığının azalmasını, dolayısıyla refah

seviyesini belirler. Çevremizdeki endüstrinin ihtiyacı olan gerekli

hammaddeyi çıkarmak, işlemek, ihracatını yapabilmek toplum

varlığı için zorunludur. Ülkemizde sıkça madensel faaliyetlerle ilgili

çevresel olumsuzluklar ön plana çıkarılırken insan ve hayvan sağlı-

ğını yakından ilgilendiren tarımsal faaliyetler ikinci plana düşmek-

tedir. Aslında her iki kesimin uyumlu olması, birbirlerinin karşısına

konmaması, havayı, suyu, çevreyi kirletmemesi, sürdürülebilirliği

temel alması gerekir. Bu yazı, doğal kaynaklarımızı ve temel tarımsal

faaliyetlerimizi ihracat ve ithalat bazında rakamlarla ifade edip, top-

lumsal zenginliğimizi nasıl daha yukarılara çıkarabileceğimiz üzerine

öneriler ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Yeterince katma değer yaratılamıyor

Dünyada üretimi yapılan 90 çeşit madenin 70’i Türkiye’de bulu-

nuyor ve üretilen maden çeşitliliği açısından dünya genelinde 7.

sırada yer alıyoruz. Ülkemiz dünyanın en büyük mermer, traverten,

feldspat ve bor ihracatçısı durumundadır. Bunların yanı sıra ülkemiz,

krom, doğal taş, bentonit, kuvars, çinko ve kurşun gibi madenlerin

ihracatında dünyada ilk 10 ülke arasında bulunmaktadır. Fakat sahip

olduğumuz bunca zenginliğe karşın 2023 yılı sonu itibari ile maden-

cilik sektörümüz 5,74 milyar dolarlık ihracat gerçekleştirirken 2024

yılı sonunda bu değer toplam 6,011 milyar dolar civarında olmuştur.

Maden ithalatımız ise ihracatımızın yaklaşık 1,5 katıdır. Tablo 1’de

verilen bilgiler incelendiğinde, ülkemizdeki ihracatın yüzde 39’unu

oluşturan metalik cevherler ham olarak satılmaktadır. Örneğin

milyarlarca dolar harcadığımız paslanmaz çelik ürünlerinin ham-

maddeleri olan ferrokromu, ferronikeli, çinko ve krom cevherlerini

ham olarak 660-890 dolar/ton karşılığında ihraç ediyoruz. Ancak

bunlara dayalı nihai ürünleri, üretimleri için gereken entegre tesisleri

kurmadığımız için daha yüksek fiyatla 2500-10000 dolar/ton kar-

şılığında ithal ediyoruz. Bu da ülkemizin ihracattan elde edebileceği

geliri düşürmektedir. Ayrıca, yine İMİB 2024 verilerine göre maden

ihracatımızın yaklaşık yüzde 32’sini oluşturan doğal taşlar sınıfına

giren işlenmiş mermer kadar da blok mermer (traverten) ihracatının

olması maden ihracat gelirlerinin düşmesine sebep olmaktadır. Ana-

dolu’daki doğal taş zenginlikleri antik dönemden beri çeşitli sanat

eserlerinin ve mimari eserlerin ortaya çıkmasında kullanıldığı ve

dünyaca bilinen antik dönemin heykeltıraş okulu Aydın sınırlarında

olmasına rağmen, doğal taşlara günümüzde yeterince katma değer

katamıyoruz. Oysaki İtalya aynı mermerlerin bir kısmını bizden

alarak ve kendi sınırlarında bizden daha az doğal taş üretmesine

rağmen, onları işleyerek ve moda yaratarak çok daha fazla gelir elde

edebiliyor.

Stratejik hammaddeler üzerinde durulmalı

Tablo 2’de sınıflandırılmış ruhsat sayılarına ve maden grupları-

na baktığımızda da ruhsatların büyük bir kısmında ikinci grubu

oluşturan çimento, kireç, kalsit vb. kayaçların üretiminin ön planda

olduğunu görmekteyiz. Bu grup kapsamında olan ürünlerin katma

değeri düşüktür ve gerek üretimlerinde gerekse kullanımlarında

diğerlerine göre daha fazla çevre kirliliği ve tarım arazisi kaybı

oluşmaktadır.

Ayrıca, madencilik sektörünün GSYH’deki payı yüzde 1,1 iken,

gelişmiş ülkelerde bu oran yüzde 5-8 arasındadır. Bu da madenci-

64 I I NİSAN 2025Tablo 1. Türkiye maden ihracatında ilk 10 ürün (2023 yılı İMİB verilerine göre)

Ürün adı

İhracat miktarı (bin ton)

İhracat satış rakamı (milyon USD)

İşlenmiş mermer

1880

897,34

Blok mermer (traverten)

3440

655,62

Bakır cevherleri

399

485,54

Krom cevherleri

1460

397,59

Çinko cevherleri

854,85

350,7

İşlenmiş traverten

620,16

273,69

Feldspat

4920

242,44

Ferrokrom

81,15

236,39

Demir cevherleri

2360

216,48

Kurşun cevherleri

131,19

190,85

Toplam

16146

3956,64

Tablo 2. Maden gruplarına göre 2024 yılı işletme izni olan Türkiye geneli ruhsat sayıları

Maden grubu

Ruhsat sayısı

I. grup

a) İnşaat ve yol için kum ve çakıl.

b) Çimento ve seramik sanayinde kullanılan diğer kayaçlar.

483

II. grup

a) Hazır beton ve asfalt yapımında kullanılan kayaçlar.

b) Dekoratif amaçla kullanılan doğal taşlar.

c) Entegre çimento, kireç ve kalsit öğütme tesislerinde

kullanılan kayaçlar.

4425

III. grup

a) Tuzlar, karbondioksit gazı ve sülfür

61

IV. grup

a) Killer, bor tuzları, talk, kuvars, feldspat gibi.

b) Kömürler.

c) Değerli metal madenleri (altın, platin, gümüş gibi)

ç) Uranyum, radyum, toryum ve benzeri

2676

V. grup

a) Elmas, safir, yakut, zümrüt ve benzeri

7

Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü’nden alınan verilere göre oluşturulmuştur.

lik sektöründe katma değer yaratmamız bakımından ne kadar yol

almamız gerektiğini göstermektedir.

Günümüzde akıllı telefonlar, bilgisayarlar, savunma ve uzay tek-

nolojileri, yenilenebilir enerji sistemleri, elektrikli araçlar ve batar-

yalar üretiminde kritik öneme sahip nadir toprak elementleri (NTE)

ön plana çıkmaktadır. Atom numaraları 57’den 71’e kadar olan 15

elementten yaklaşık 10 tanesi ülkemizde bulunmaktadır. Nadir top-

rak elementlerinin (NTE) üretimi ve işlemesi konusunda dünya lideri

Çin’dir. Çin bu metallerin tedariğini stratejik bir avantaja çevirmekle

başarılı bir küresel oyuncu olmuştur. Yakın dönemde Eskişehir’in

Beylikova ilçesinde keşfedilen NTE yatağı Çin’den sonra 694 milyon

ton ham kapasite ile ikinci sırada gösterilmektedir. Bu da ülkemiz

için büyük bir fırsattır. Burada önemli olan çıkarılan cevheri ham

olarak satmak değil, tam tersi hızla NTE’nin işlemesinde kullanılan

entegre tesisleri kurup, bizde bulunmayan NTE cevherlerini de dışa-

rıdan ithal ederek yüksek katma değerli ürünler üretmektir. Gerçek

zenginlik bu şekilde oluşur. Diğer taraftan sadece bu alanla ilgili

Nadir Toprak Elementleri Araştırma Enstitüsü’nün (NATE) kurulmuş

olması çok isabetlidir. Ancak “Stratejik Hammaddeler ve İleri Tek-

noloji Uygulamaları” başlıklı ana bilim dalı sadece Tunceli Munzur

Üniversitesi bünyesinde kalmamalı başta İstanbul Teknik Üniversite-

si, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi gibi en az 10

üniversitede açılmalıdır.

Hammadde değil nihai ürün satılabilmeli

Bir diğer kritik hammadde ise elektrikli araç (EV) bataryalarının

olmazsa olmazı grafit. Çin, yüzde 77 ile dünyada bu alanda da

lider. Ülkemiz grafit rezervleri açısından 7 milyon tonluk potansiyel

hacmiyle dünyanın ilk 10 ülkesinin arasında. Ancak sadece 3 bin ton

üretiminin olması bizi hızla bu alanda da yatırım yapmaya yönlen-

dirmelidir. NTE için Ukrayna’daki kapışma bizi hızla bu zengin-

liklerimizi işlememizi zorunlu kılıyor. Bor konusunda da dünya

NİSAN 2025 I I 65M A K A L E

İtalya’da bir maden ocağında bir yandan rezervler alınırken bir yandan da yeni bahçeler kuruluyor. Ocağın kapanması beklenmiyor.

rezervlerinin çoğunluğu bizim elimizde olmasına rağmen uç

ürünler konusunda pek de başarılı olduğumuz söylenemez.

Altın, gümüş, platin gibi kıymetli madenlerimizi çıkarmak için

yabancı firmalara izin veriyoruz. Karşılığında sadece çıkardıkları

ürünlerin vergisini alıyoruz. Oysa onlara şartlı ihaleler vermeliyiz.

Yani, çıkartılan ürünü işleyecek fabrikaları ülkemizde kurmaları şar-

tıyla madenleri vermeliyiz ki o zaman hem istihdam alanları yaratılır

hem de teknoloji yatırımlarına kucak açılmış olunur. Dolayısıyla

orada çalışacak teknik elemanların ve mühendislerin daha düzgün

ve yeterli eğitimli olması sağlanmış olur. Çevre kirliliği yaratılmama-

sı, ekosistemin bozulmaması için de denetim sisteminin iyi çalışması

gerekir. Denetimin bütün madenlerde kurallarına göre yapılması can

ve mal kayıplarını büyük oranda önleyebilecektir. Özetle ihracata

konu olan madenlerimizi hammadde ya da yarı mamul olarak değil,

hammaddeleri kullanıp nihai ürün ortaya çıkartarak satabilmeliyiz.

Günlük hayatımızda dokunduğumuz her şeyin temelinde madenler

vardır. Bu nedenle, çıkardığımız madenlerin gerçek değerini bilmek,

onları en verimli şekilde işleyerek katma değer yaratmak ve ülke

ekonomisine katkıda bulunmak zorundayız.

Tarım ihracatı potansiyeli karşılamıyor

Bir önemli konu da rezervi biten maden ocaklarının rehabilitasyonu-

dur. Ülkemizin 776.980 km2’lik yüz ölçümünde yer alan ve işletme

izni olan 22.532 km2’lik maden ocaklarının yalnızca 88,3 km2’lik

kısmı rehabilite edilmiştir. Bu çok az bir orandır. İşi biten alanların

tekrardan ekonomik değeri olacak şekilde ağaçlandırılması ya da

tarım alanlarına dönüştürülmesi sürdürülebilirlik açısından şarttır.

Bu şekilde ülkemiz ekosisteminin korunması da sağlanır.

Tablo 3’te görüldüğü gibi tarımsal ürün ihracatımız 27,6 milyar dolar,

ithalatımız ise 18,2 milyar dolardır. Bu, ihracat değeri TİM 2024 yılı

toplam ihracat değeri ile oranlandığında, Tablo 4’te de görülebildiği

gibi tarım sektörü toplam ihracatın yüzde 10,8’ini sağlamaktadır. Bu

da ülke potansiyeline göre az bir orandır. Bariz bir örnek verirsek,

yüzölçümü Konya ili kadar olan Hollanda’nın tarımsal ürün ihracatı

100 milyar doların üzerindedir. Ülkemizin tarımsal üretiminin düşük

olmasının nedenleri, toprakların parçalı oluşu, ölçek ekonomisine

uygun olmaması ve topraktaki organik madde düşüklüğü şeklinde

sıralanabilir. Ülke topraklarımızın çoğunda tek yıllık bitkiler ekilmek-

tedir. Tahılda dünyada ortalama 350 kg/dekar üretim yapılırken,

bizde ortalama 300 kg/dekar ürün alınmaktadır. Tarım kesiminde

nüfusun yaşlanması, gençlerin sanayiye kayması, bu kesimde

çalışacak insan sorununu gündeme getirmiştir. Diğer taraftan girdi

maliyetlerinin yüksekliği nedeniyle ürünlerin pazarlanamaması ve

değerini bulamaması sebepleriyle ürünler tarlada kalabilmekte ve

üretici para kazanamaz duruma gelmektedir. İnsanlar doymayın-

ca doyacakları yere göç etmektedirler. Bakanlık tarafından havza

bazlı üretim planlanmalı, toprak verimliliğini artıracak münavebeli

tarım zorunlu kılınmalı, girdi maliyetini azaltacak üretim ve pazar-

lama kooperatifleri kurulmalı ve bu kooperatifler desteklenmelidir.

Bakanlıklar arasındaki en organize yapıya sahip Tarım ve Orman

Bakanlığı’nın birimleri üretici ile iç içe olmalı, onlara yol göstermeli

ve ekim alanlarında bilgi aktarmalıdır. Bakanlığa yeni giren bir ziraat

mühendisi, stajyer mühendis sayılmalı, bir yıl boyunca dört gün

sahada bir gün dairede mesai yapmalı, yılın sonunda hak ediyorsa

kadroya geçebilmelidir.

Atılması gereken pek çok adım bulunuyor

Tarım uygulamalarındaki en büyük kayıplarımızdan biri pestisit ka-

lıntılarından dolayı ihraç mallarımızın bir kısmının geri iade edilmesi

ve üreticilerimizin zarara uğratılmasıdır. Bu hem ülkemiz için prestij

kaybı hem de maddi zarardır. Hibe-denetim-planlama işini Bakanlık

yürütürken bir de işin bitki besleme ve korumacılar-bayiler-üreticiler

ayağında da uyum olması beklenir. Zirai ilaç ve gübre üreticilerinin

merdiven altı olmaması, içeriklerine uygun ürünler çıkarmaları sıkı

denetlenmelidir.

Ülkemizde bir bayi enflasyonu vardır. Üretici firmalar zirai ilacını

veya gübresini üretir. Bayi vadeli olarak alır, kârını koyar, üretici-

ye hasat da ödemek üzere vadeli olarak aktarır. Bayi fazla riske

girmez. Bu yüzden herkes bayi açmamalıdır. Bir ziraat mühendisinin

bayi olabilmesi için bayilik sınavının yanı sıra en az on yıl bir bayi

yanında çalışması veya danışmanlık deneyiminin olması zorunluluğu

getirilmelidir. Üretici ve toprak yanıltılmamalıdır. Söz konusu olan

insan ve toprak sağlığıdır. Bayiler sırf kâr etmek için stokta ne varsa

kullandırmak yerine, uygulamada neye gerek duyuluyorsa o kadar

ürün vermelidir. İlçe tarım müdürlükleri her yıl giderek artan miktar-

larda kullanılan gübrelerle ilgili ilçe sınırları içerisinde düzenli toprak

analizleri yaptırarak gerektiği kadar gübre kullanılmasını sağlama-

lıdır. Bu hem çevre kirliliğinin azalması açısından hem de ithalata

giden döviz açısından ülkemize kazanç sağlayacaktır. Dolayısıyla

yerli gübre üreticileri desteklenmeli ve yerli gübre kullanımı teşvik

66 I I NİSAN 2025Tablo 3. Sektör bazında Türkiye tarımsal ürün

dış ticareti (ÖTS)

Kaynak: Türkiye Gıda ve İçecek Sanayii Dernekleri Federasyonu (TGDF )

edilmelidir. Ayrıca, pestisit kalıntısı oluşmaması için üreticinin ha-

sat öncesi atmış olduğu zirai ilaçların takvimleri takip edilmelidir.

Aynı zamanda tarım ilaçlarının, önceki yılın üretim kapasitesi göz

önünde bulundurularak belirlenmesi ve yalnızca belgeyle temin

edilip kullanılması gerektiğini savunuyorum. Bu, hem çevresel sür-

dürülebilirliği sağlamak hem de bilinçsiz kullanımın önüne geçmek

açısından önemlidir. İhraç tarım ürünleri için analiz zorunluluğu

getirilmeli, Bakanlığımız analiz bedellerinin yarısını hibe progra-

mına almalı, sonraki yıla bırakmadan ihracatın yapıldığı dönem

içinde ödemelerini yapmalıdır. Bu ödeme durumu gübre ve mazot

destekleri için de geçerlidir.

Bakliyat grubu önemli bir konuma gelebilir

Diğer taraftan, madencilik sektöründe yapmamız gerektiği gibi ta-

rımsal ürünlerde de ülke olarak katma değerli üretime yönelmeliyiz.

Nasıl ki ithal ettiğimiz buğdayın bir kısmını un ve unlu mamullere

çevirip ihracat yapıyorsak yaş meyveleri ve sebzeleri de gerekti-

ğinde kurutarak da gönderebilmeliyiz. Özellikle gerek insan gerek

toprak sağlığı açısından hayati önem taşıyan, mineral ve lif yönün-

den oldukça zengin olan ve Türk mutfağının vazgeçilmezleri ara-

sında olan bakliyat grubunda nohutun dışında ithalatçıyız. Bakliyat

grubunun 1990’dan bu yana maalesef ekim alanı yüzde 56, genel

üretimi ise yüzde 33 düşmüştür. Gerekli teşvikler verilerek bunun bir

an önce sonlandırılması gerekmektedir. Bakliyat grubu önümüzdeki

dönemin bitkisel protein kaynağı olarak toplum sağlığı açısından

da çok önemli bir konuma gelecektir. Sağlıklı cipsler, atıştırmalıklar,

fit ve form ürünler, vegan ve vejetaryen ürünler endüstrimizin hızla

oluşturulması gerekmektedir. Bu alanda Mersin’de bir fabrikamızın

üretime geçmesi sevindiricidir ama bunun hızla onlarca fabrikaya

çıkması gerekir.

Kaynaklar doğru kullanılmalı

Topraklarımızın verimliliğinin artmasının yanı sıra toplulaştırmaların

bir an önce bitirilerek tarımda ölçek ekonomisine geçilmelidir. Bu

verimlilik için şarttır. Verimliliği etkileyen bir diğer nokta da tarımda

akıllı tarım uygulamalarına geçilmesidir. Ülkemiz Akdeniz havza-

sında bulunmasından dolayı kuraklık tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Ülkemizdeki tatlı su kaynaklarının yüzde 76’sı tarımda kullanılmakta-

dır. Bir an önce damlama sulama sistemleri başta olmak üzere akıllı

sulama sistemlerine geçilmelidir. Vahşi sulama yasaklanmalıdır.

Tablo 4. Türkiye’nin 2024 yılındaki ihracatının

sektörlere göre dağılımı

Kaynak: Türkiye İhracatçılar Meclisi

Her ürünün her bölgede yetişmesinden ziyade sulu tarımda su

kaynaklarına göre tarımsal üretim planlanmalıdır. Örneğin, kuraklık-

tan etkilenme riski en yüksek olan Konya ovasında yıl boyunca en

fazla suya ihtiyaç duyan mısır, şeker pancarı, ayçiçeği, yonca gibi

ürünlerin üretimini sürdürmek için uzak yerlerden su taşıma yatırım-

ları yapıp kaynak israfı yapılmamalı, yağmur rejimine göre kuraklığa

dayanıklı ürün ekimi yaptırılmalıdır. Ayrıca, ülkemiz çeltik üretiminin

yüzde 51’ini karşılayan Edirne bölgesinde kuraklıktan dolayı bazı

kesimlerde farklı ürün desenine geçilebilmelidir. Tarıma uygun

olmayan yerlere de güneş panelleri ya da organize sanayi bölgeleri

kurularak arazi değerlendirilebilir. Buralarda üreticilere istihdam

sağlanabilir. Yağışlı bölgelerde ise tarım arazilerinden feragat

ederek bölgenin yağış rejimini bozacak “bacalı” sanayi kurulmama-

lıdır. Örneğin İstanbul Sanayisinin Kırklareli’ne taşınması Trakya’nın,

dolayısıyla İstanbul’un yağmur akışını olumsuz etkileme riski vardır.

Yerin altı ve üstü uyumlu olmalı

TGDF verilerine göre 5,7 milyar dolarlık hayvan yemi ithalatı içerisin-

deki soya fasulyesinin ekimi arttırılmalı, buğday üretiminden sonra

tarlaların bir kısmı nadas yerine yem bezelyesi, tritikale, fiğ gibi

toprağa azot bağlayıcı münavebe ürünlerle desteklenmelidir. Bu

şekilde hem toprak beslenir hem de hayvanlarımız beslenir, paramız

da cebimize kalır. Fındık, incir, üzüm, kayısı gibi endüstriyel ürün-

lerde de nihai ürünlere ağırlık verilerek ihracat geliri arttırılmalıdır.

Pamuk, tekstil sektörümüzün vazgeçilmezidir. Özellikle Güneydoğu

Anadolu Projesi bölgesinin bitki ekim düzenini daha iyi planlayarak

hem tuzlanma önlenmeli hem üretim artırılmalıdır.

Tarımda sera gazı emisyonlarını da azaltmanın yolu toprak işle-

me anlayışlarını değiştirmekten geçmektedir. Anıza dikme yaygın-

laştırılmalı, anız yakma yasağında cezai müeyyideleri uygulayarak

toprak sağlığını korumak amaçlanmalıdır.

Başka bir önemli husus ise maden ve ziraat fakültelerimizin sa-

yılarının arttırılmasından ziyade niteliklerinin artırılmasına önem

verilmesidir. Öğrencilerin branşları ile ilgili sahalarda yetişmeleri

sağlanmalıdır. Maden ve ziraat mühendisliği dallarında yerin altının

ve üstünün bir uyum içerisinde olması gerektiği konusunda öğrenci-

ler bilinçlendirilmelidir. Ekosisteme zarar vermeden, sürdürülebilirlik

ve zenginliğin yaratılması konusunda mühendislere yol ve yöntem-

ler gösterilmelidir.

NİSAN 2025

Orgatek Gübre Yönetim Kurulu Başkanı

Mehmet KOÇ

 

 

Bu yazýyý Facebook'ta paylaþabilirsiniz+:
Facebook'ta paylaþ
0
Yorumlar
Uyarý

Yorum yazabilmek için üye olmalý ve oturum açmalýsýnýz.

Eðer sitemize üye deðilseniz buraya týklayarak hemen üye olabilirsiniz.

Eðer üye iseniz oturum açmak için buraya týklayýn.