izmirizmir.net : Nihat ÜSTÜN - KAMUSAL İNSANIN ÇÖKÜŞÜ VE LİBERALİZM


KAMUSAL İNSANIN ÇÖKÜŞÜ VE LİBERALİZM

11 Temmuz 2018 15:43 / 1985 kez okundu!

 

 

Seçim bitti. Artık güncel siyasi polemikleri bir yana bırakmalıyız. Laf yetiştirmenin faydası olmadığını görüyoruz. Kervan yürür misali bizler yürüyen kervanda siyasi hayatı anlamlandırmaya çalışmalıyız. Ben bu sefer kamusal insanın çöküşünde liberalizmin rolü olup olmadığını ve liberalizmin farklı bakış açılarını sorgulamak istiyorum.

 

****

 

KAMUSAL İNSANIN ÇÖKÜŞÜ VE LİBERALİZM

 

Seçim bitti. Artık güncel siyasi polemikleri bir yana bırakmalıyız. Laf yetiştirmenin faydası olmadığını görüyoruz. Kervan yürür misali bizler yürüyen kervanda siyasi hayatı anlamlandırmaya çalışmalıyız. Ben bu sefer kamusal insanın çöküşünde liberalizmin rolü olup olmadığını ve liberalizmin farklı bakış açılarını sorgulamak istiyorum.

İzmir’de Karantina semtindeki yazlık Divan sineması. Babam, annem ve biz üç kardeş “Maymunlar Cehennemi” filmine giderken karşı komşu Ayşe teyzeler ve alt kattaki kiracı kasap Burhan amcalar ile çoluk çocuk 11 kişi Divan sinemasının yolunu tutmuştuk. Sinema yürüyerek en az 15 dakika çekiyordu. İşte o 15 dakikada herkes hal hatır sorup derdini dökme fırsatı bulurken biz çocuklar şakalaşarak biraz önden yürüyorduk.

Elli yıl sonra eski mahallemizdeki bu sinemayı merak etmiştim. Divan sinemasının olduğu yere gittim. Yıkılmış duvarlarına, yarısı çökmüş koca sinema perdesine, kırılmış sandalyelere ve oturma yerlerinde betonu delerek çıkmış ağaçlara hayretle bakakaldım. Her gece yeniden dünyalar kuran yazlık açık hava sineması Divan hala tuhaf şekilde yerli yerinde duruyordu ama metruk yıkık dökük bir yığına dönüşmüştü! Bu yapıya hayretle bakarken “mahallece gidilen sinemalar, kapı önlerinde demlenen çaylar, cumbalı evlerde yaz akşamları balkondan balkona sohbetler, ev gezmeleri, kapı önlerinin süpürülmesi, hepsi hayal miydi?” diye düşündüm. Yoksa biz o yitik cennette yaşamamış mıydık?

Önemli bir sosyolog olan Sennett "Kamusal İnsanın Çöküşü" kitabında bu çöküşü “Kamusal hayat bir zamanlar hayat doluydu ve kişiler çok önemliydi. Yabancılarla duygusal bağlar kurarak insanın oyun yeteneğini çoğaltan, toplumsallaşmasını/medenileşmesini sağlayan bir kamusallık vardı. Bütünlüklü ifadesini şehirlerde bulan bu kamusallık zamanla ağırlığını yitirerek yerini özel hayata bıraktı. Kamusal hayat artık ancak özel hayatın gerektirdiği oranda önemli olmaya başladı. Bugün tanımadığımız ama aynı şehirde yaşadığımız insanlarla kurulacak çok boyutlu ilişki ve hazlardan yoksun kalmaktayız.” diyerek anlatmaktadır. “Sonra yabancı, nasıl tehdit edici bir unsura dönüştü? Sessiz kalarak seyretme, kamusal hayatın tek yolu haline nasıl geldi? Yalnız kalma, bir hak olarak nasıl oluştu? Özel hayat ilgi odağı haline nasıl geldi? Politikacıları neden yaptıklarına ve programlarına bakarak değil de kişisel özelliklerine göre değerlendiriyoruz?” diyerek de eskiden var olan kamusal alanların şimdi artık yaşanan yerler olmaktan çıkıp gelip geçilen yerler haline gelmesiyle yüreklerimizi yakın dostlarımız dışında hiç kimseye açamadığımızı, özel hayatının içine kapanan kişiliklerimizin de artık güdükleştiğini, diğer insanlarla oyun oynama isteğimizin kaybolmasıyla bizlerin nasıl eksildiğini, modernitenin gelişmesiyle kendi (özel) hayatına esir olan insanın kamudaki sessizliğini, yalnızlığını, yaşayan değil seyreden bir insan haline geldiğini sorgulamaktadır. Sennett, bu olmakta olan karşısında artık kaybedilmiş bir kamusal cenneti hayal etmek yerine, insanların kendi arkadaş ve dostları ile yeniden bir ilişki ağı kurarak tekrar şüpheyi en aza indirgeyerek güvenli ve rahat edeceği, oyuna önem verdiği, nezaketi elden bırakmadığı bir ortamı yaratabileceğini anlatmaktadır. “Bu durumda ‘ötekini tanımanın’ imkanları da ortaya çıkacaktır” demektedir.

Yeni dünyada artık insanlar arasındaki sıcak temassal iletişim kopmuştur. İnsanlar izleyenler ve izlenenler arasında ikiye bölünmüştür. Artık kamusal insan vaktini doldurmuş ve bir daha geri gelmemek üzere çökmüştür. Bu gidişattan, bazı düşünürlerin dediği gibi, sorumlu olan liberalizm midir? Liberalizm gerçekten bireyi temel alırken kamusal insanı yok etme niyetinde miydi? Yoksa liberalizm, muhafazakar E.Burke’ün söylediği “niyette olmayan sonuçlar insanlığın karşılaştığı bir şeydir ki, müphem ölçekte değişimin başlatılması halinde, eşyanın karmaşıklığı ve giriftliğinden dolayı, hemen hiç şaşmaz bir şekilde, başlatanın aklında olandan çok daha fazlası devreye girer ve sonuç beklentilerden çok farklı tezahür edebilir” konusuna mı dolanmıştır?

Ben bu kanaatte değilim. Sorun, teknolojik gelişmelere insanın boyun eğmesidir. Yani olmakta olan karşısında bazı şeylerin zorunlu fedasıdır. Bunu J.Grey “Kuklanın Ruhu” adlı kitabında “İnsanın değerini yitirmesi (dehumanizasyon), (teknolojik) ilerleme sürecinin bir parçasıdır.” diyerek çok güzel özetlemektedir.

İç içe girmiş olan konuları biraz deşelim. Birey ile bireycilik birbirinden ayrılmalı mıdır? Çünkü bireycilik dediğimiz şey ego ile doğrudan ilişkili iken kendin olma (self) anlamındaki birey farklı şeylerdir. Mesela, nevi şahsına münhasır olma anlamındaki bireysellik özgünlük iken bireyci olma ego ile daha sıkı bir ilişkiyle bağlantılıdır. Liberal düşünce biliyoruz ki insan egosunu göz önüne alarak bütünlük sağlamış bir fikirdir. Kimine göre ideolojidir (bazı düşünürlere göre de ideoloji değildir). Ancak bu ideal, devletleri çıkarlarından geri bıraktırıp adaletli bir dünya kurmada (liberal demokrasi) maalesef başarısız kalmıştır. Bunun da temel nedeni toplumun kodlarının insanda, insanın kodlarının da toplumda var olmasıdır. Bu geçirgenliği reddedip sadece bireyin kodlarının olduğunu ve bu kodun topluma geçmediğini söylemek benim şu andaki bilgime göre doğru değildir (bu tartışılmalıdır). Bu görüş bireyin önemini yadsıyan bir görüş de değildir. Bireyin kodunda dost-düşman ilişkisi mevcut iken bunu topluma, devlete taşımaması mümkün değildir.

Bazı olgular istisnalar gibi görülse de yapıyı açıklamada istisnalar daha fazla belirginlik taşır. Rutin olan ise yapıyı açıklamada o kadar belirginlik taşımaz. Mesela, Sabancı cinayetinin sanıkları neden Belçika’da tutuklanıp iade edilmezler? Oysa Türkiye bu konuda görevini layıkıyla yapmaktadır. Haydi diyelim, AKP hükümetine karşı bir tepki var, ondan oluyor. Ama o dönemde AKP hükümeti de yoktu. Burada aranacak olan toplumsal kodlardır. Mesela, Dreyfus meselesi de bir açıklayıcı unsurdur. Nixon’un skandalı da açıklayıcı unsurlardandır. Bunları çoğaltabiliriz. PKK/HDP/KCK meselesini de batı bizden çok daha iyi bilmektedir. Ya da BM temel yasasının sorunlu olması ama değiştirilmemesi gibi. Buradan yola çıkarsak dışsal ilişkilerde ideal bir liberal demokrasiyle, meşruiyetle karşılaşmak mümkün müdür? Mümkün değilse her ülke gibi Türkiye’nin de yapısını koruma hakkını öne almasını artık doğal görebiliriz. Varsın solcular bu yapının öneminin farkında olmasınlar. Çünkü düzen o kadar kolay kurulamıyor. Mesela, eskiden olmadığı kadar bugünlerde Sn. Atilla Yayla’nın batı ülkelerini eleştirmesinin altında yatan hakikat, artık ideal liberalizmin mümkünlüğünden (en azından uzun bir süreç için) duyduğu kuşku ile ilişkilendirilebilir. Türkiye'de yaşanan sıcak gelişmeler sonucunda liberaller bu gelişmeleri iki farklı okuma ile değerlendirmişlerdir. Bir kısım liberaller, saf bir liberalizm idealinin büyüteci ile bütün meselelere bakarken diğer liberaller artık büyüteci bir yana koymuşlardır. Çünkü ideal bir liberalizm bugün için tüm dünyada ham bir hayaldir. Bu bütün idealler için böyledir.

Elbette bütün konular birbiriyle bağlantılıdır. Ama hakikat şudur diyeceğimiz bir şey de yoktur. Belki şöyle bir şey diyebiliriz; ilkel dost-düşman ilişkisi liberal demokrasiyi zorlamaktadır. Bu içgüdüsel zorlama her şeyi karmakarışık yapmaktadır. İnsanın doğal yapısına göre kurgulanmış bir ideoloji olarak liberalizm naif kalmaktadır. Liberalizmin bizim gibi savunucuları da batının bu çıkarsal bakış açısına şaşırmaktadır. Mesela, Türkiye’nin AB’ye alınmamasını da batı ülkeleri kendi çıkarları açısından değerlendirmektedir. Batı aynı zamanda bunu artık bir seçim malzemesi yapmaktadır. Bu durumda biz nasıl salt bir liberalizmden bahsedebiliriz? Dolayısı ile idealist liberaller ile dost-düşman ilişkilerinden kuşku duyarak toplumun kodlarını dikkate almış sosyal liberallerin ayrıştığını gözlemliyoruz. Sosyal liberaller aynı zamanda devletin ekonomi alanında kısmi müdahalelerine ve en alttakilerin kısmi korunmasına açık kapı bırakmışlardır. Hiçbir zaman hiçbir şekilde müdahale edilmemesi doğrultusundaki görüşlerin artık biraz ütopik olduğunu gözlemliyoruz. Bu açıdan Hayek’ten çok Rawls ve A.Smith’in daha doğru gibi görünen liberal bakış açısının tekrar gözden geçirilmesi gerektiğini düşünüyorum.

MacIntyre şöyle demektedir: “İyi nedir? Adalet nedir? İşte bin yıllardır yanıtı aranan temel sorular. Bu iki soruya verilen çeşitli yanıtlar birikip günümüzde felsefenin sahnesini öylesine kalabalıklaştırmış durumda ki sahnelenen oyunu izlemek isteyenler, dilleri gitgide peltekleşen aktörlerin dediklerini anlamaya çalışırken, yanıt aradıkları sorularını unutmamada zorlanır hale gelmişlerdir.”  

Bence bizlere düşen, her konuyu tartışmak, diyaloglarımızı arttırmak ve entelektüel düzeyimizi yükseltmek, imkan varsa herşeye rağmen yönetimleri de liberal demokrasi konusunda cesaretlendirmektir. Tabii ülke çıkarlarını da göz ardı etmemek şartıyla. Çünkü diğer ülkeler öyle yaparken donkişotluğa soyunmak yel değirmenleriyle savaşmaya benzer.

 

Nihat ÜSTÜN

11.07.2018

 

Son Güncelleme Tarihi: 11 Temmuz 2018 22:45

 

Bu yazýyý Facebook'ta paylaþabilirsiniz+:
Facebook'ta paylaþ
0
Yorumlar
Uyarý

Yorum yazabilmek için üye olmalý ve oturum açmalýsýnýz.

Eðer sitemize üye deðilseniz buraya týklayarak hemen üye olabilirsiniz.

Eðer üye iseniz oturum açmak için buraya týklayýn.