ÜLKE REFAHININ ARTMASI İÇİN TOPRAĞIN ALTI VE ÜSTÜNÜN UYUMU ÜZERİNE
21 Nisan 2025 15:37 / 620 kez okundu!
"Bu yazı, doğal kaynaklarımızı ve temel tarımsal faaliyetlerimizi ihracat ve ithalat bazında rakamlarla ifade edip, toplumsal zenginliğimizi nasıl daha yukarılara çıkarabileceğimiz üzerine öneriler ortaya koymayı amaçlamaktadır."
***
ÜLKE REFAHININ ARTMASI İÇİN TOPRAĞIN ALTI VE ÜSTÜNÜN UYUMU ÜZERİNE
Tarım ve madencilik, Türkiye’nin potansiyelini tam olarak değerlendiremediği iki alan olarak
karşımıza çıkıyor. Her iki alanın uyum içinde olması, eksikliklerinin giderilmesi ve doğru
adımların atılması ülke refahı için oldukça kritik bir önem taşıyor.
tarımsal faaliyetlerin birbirine karşıt değil, uyum içinde
Yaşamın kendisi doğal kaynakların değerlendirilmesi ile
olmasını zorunlu kılıyor. Bu uyum; ülke ekonomisinin kal-
kınması ve dışa bağımlılığının azalmasını, dolayısıyla refah
seviyesini belirler. Çevremizdeki endüstrinin ihtiyacı olan gerekli
hammaddeyi çıkarmak, işlemek, ihracatını yapabilmek toplum
varlığı için zorunludur. Ülkemizde sıkça madensel faaliyetlerle ilgili
çevresel olumsuzluklar ön plana çıkarılırken insan ve hayvan sağlı-
ğını yakından ilgilendiren tarımsal faaliyetler ikinci plana düşmek-
tedir. Aslında her iki kesimin uyumlu olması, birbirlerinin karşısına
konmaması, havayı, suyu, çevreyi kirletmemesi, sürdürülebilirliği
temel alması gerekir. Bu yazı, doğal kaynaklarımızı ve temel tarımsal
faaliyetlerimizi ihracat ve ithalat bazında rakamlarla ifade edip, top-
lumsal zenginliğimizi nasıl daha yukarılara çıkarabileceğimiz üzerine
öneriler ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Yeterince katma değer yaratılamıyor
Dünyada üretimi yapılan 90 çeşit madenin 70’i Türkiye’de bulu-
nuyor ve üretilen maden çeşitliliği açısından dünya genelinde 7.
sırada yer alıyoruz. Ülkemiz dünyanın en büyük mermer, traverten,
feldspat ve bor ihracatçısı durumundadır. Bunların yanı sıra ülkemiz,
krom, doğal taş, bentonit, kuvars, çinko ve kurşun gibi madenlerin
ihracatında dünyada ilk 10 ülke arasında bulunmaktadır. Fakat sahip
olduğumuz bunca zenginliğe karşın 2023 yılı sonu itibari ile maden-
cilik sektörümüz 5,74 milyar dolarlık ihracat gerçekleştirirken 2024
yılı sonunda bu değer toplam 6,011 milyar dolar civarında olmuştur.
Maden ithalatımız ise ihracatımızın yaklaşık 1,5 katıdır. Tablo 1’de
verilen bilgiler incelendiğinde, ülkemizdeki ihracatın yüzde 39’unu
oluşturan metalik cevherler ham olarak satılmaktadır. Örneğin
milyarlarca dolar harcadığımız paslanmaz çelik ürünlerinin ham-
maddeleri olan ferrokromu, ferronikeli, çinko ve krom cevherlerini
ham olarak 660-890 dolar/ton karşılığında ihraç ediyoruz. Ancak
bunlara dayalı nihai ürünleri, üretimleri için gereken entegre tesisleri
kurmadığımız için daha yüksek fiyatla 2500-10000 dolar/ton kar-
şılığında ithal ediyoruz. Bu da ülkemizin ihracattan elde edebileceği
geliri düşürmektedir. Ayrıca, yine İMİB 2024 verilerine göre maden
ihracatımızın yaklaşık yüzde 32’sini oluşturan doğal taşlar sınıfına
giren işlenmiş mermer kadar da blok mermer (traverten) ihracatının
olması maden ihracat gelirlerinin düşmesine sebep olmaktadır. Ana-
dolu’daki doğal taş zenginlikleri antik dönemden beri çeşitli sanat
eserlerinin ve mimari eserlerin ortaya çıkmasında kullanıldığı ve
dünyaca bilinen antik dönemin heykeltıraş okulu Aydın sınırlarında
olmasına rağmen, doğal taşlara günümüzde yeterince katma değer
katamıyoruz. Oysaki İtalya aynı mermerlerin bir kısmını bizden
alarak ve kendi sınırlarında bizden daha az doğal taş üretmesine
rağmen, onları işleyerek ve moda yaratarak çok daha fazla gelir elde
edebiliyor.
Stratejik hammaddeler üzerinde durulmalı
Tablo 2’de sınıflandırılmış ruhsat sayılarına ve maden grupları-
na baktığımızda da ruhsatların büyük bir kısmında ikinci grubu
oluşturan çimento, kireç, kalsit vb. kayaçların üretiminin ön planda
olduğunu görmekteyiz. Bu grup kapsamında olan ürünlerin katma
değeri düşüktür ve gerek üretimlerinde gerekse kullanımlarında
diğerlerine göre daha fazla çevre kirliliği ve tarım arazisi kaybı
oluşmaktadır.
Ayrıca, madencilik sektörünün GSYH’deki payı yüzde 1,1 iken,
gelişmiş ülkelerde bu oran yüzde 5-8 arasındadır. Bu da madenci-
64 I I NİSAN 2025Tablo 1. Türkiye maden ihracatında ilk 10 ürün (2023 yılı İMİB verilerine göre)
Ürün adı
İhracat miktarı (bin ton)
İhracat satış rakamı (milyon USD)
İşlenmiş mermer
1880
897,34
Blok mermer (traverten)
3440
655,62
Bakır cevherleri
399
485,54
Krom cevherleri
1460
397,59
Çinko cevherleri
854,85
350,7
İşlenmiş traverten
620,16
273,69
Feldspat
4920
242,44
Ferrokrom
81,15
236,39
Demir cevherleri
2360
216,48
Kurşun cevherleri
131,19
190,85
Toplam
16146
3956,64
Tablo 2. Maden gruplarına göre 2024 yılı işletme izni olan Türkiye geneli ruhsat sayıları
Maden grubu
Ruhsat sayısı
I. grup
a) İnşaat ve yol için kum ve çakıl.
b) Çimento ve seramik sanayinde kullanılan diğer kayaçlar.
483
II. grup
a) Hazır beton ve asfalt yapımında kullanılan kayaçlar.
b) Dekoratif amaçla kullanılan doğal taşlar.
c) Entegre çimento, kireç ve kalsit öğütme tesislerinde
kullanılan kayaçlar.
4425
III. grup
a) Tuzlar, karbondioksit gazı ve sülfür
61
IV. grup
a) Killer, bor tuzları, talk, kuvars, feldspat gibi.
b) Kömürler.
c) Değerli metal madenleri (altın, platin, gümüş gibi)
ç) Uranyum, radyum, toryum ve benzeri
2676
V. grup
a) Elmas, safir, yakut, zümrüt ve benzeri
7
Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü’nden alınan verilere göre oluşturulmuştur.
lik sektöründe katma değer yaratmamız bakımından ne kadar yol
almamız gerektiğini göstermektedir.
Günümüzde akıllı telefonlar, bilgisayarlar, savunma ve uzay tek-
nolojileri, yenilenebilir enerji sistemleri, elektrikli araçlar ve batar-
yalar üretiminde kritik öneme sahip nadir toprak elementleri (NTE)
ön plana çıkmaktadır. Atom numaraları 57’den 71’e kadar olan 15
elementten yaklaşık 10 tanesi ülkemizde bulunmaktadır. Nadir top-
rak elementlerinin (NTE) üretimi ve işlemesi konusunda dünya lideri
Çin’dir. Çin bu metallerin tedariğini stratejik bir avantaja çevirmekle
başarılı bir küresel oyuncu olmuştur. Yakın dönemde Eskişehir’in
Beylikova ilçesinde keşfedilen NTE yatağı Çin’den sonra 694 milyon
ton ham kapasite ile ikinci sırada gösterilmektedir. Bu da ülkemiz
için büyük bir fırsattır. Burada önemli olan çıkarılan cevheri ham
olarak satmak değil, tam tersi hızla NTE’nin işlemesinde kullanılan
entegre tesisleri kurup, bizde bulunmayan NTE cevherlerini de dışa-
rıdan ithal ederek yüksek katma değerli ürünler üretmektir. Gerçek
zenginlik bu şekilde oluşur. Diğer taraftan sadece bu alanla ilgili
Nadir Toprak Elementleri Araştırma Enstitüsü’nün (NATE) kurulmuş
olması çok isabetlidir. Ancak “Stratejik Hammaddeler ve İleri Tek-
noloji Uygulamaları” başlıklı ana bilim dalı sadece Tunceli Munzur
Üniversitesi bünyesinde kalmamalı başta İstanbul Teknik Üniversite-
si, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi gibi en az 10
üniversitede açılmalıdır.
Hammadde değil nihai ürün satılabilmeli
Bir diğer kritik hammadde ise elektrikli araç (EV) bataryalarının
olmazsa olmazı grafit. Çin, yüzde 77 ile dünyada bu alanda da
lider. Ülkemiz grafit rezervleri açısından 7 milyon tonluk potansiyel
hacmiyle dünyanın ilk 10 ülkesinin arasında. Ancak sadece 3 bin ton
üretiminin olması bizi hızla bu alanda da yatırım yapmaya yönlen-
dirmelidir. NTE için Ukrayna’daki kapışma bizi hızla bu zengin-
liklerimizi işlememizi zorunlu kılıyor. Bor konusunda da dünya
NİSAN 2025 I I 65M A K A L E
İtalya’da bir maden ocağında bir yandan rezervler alınırken bir yandan da yeni bahçeler kuruluyor. Ocağın kapanması beklenmiyor.
rezervlerinin çoğunluğu bizim elimizde olmasına rağmen uç
ürünler konusunda pek de başarılı olduğumuz söylenemez.
Altın, gümüş, platin gibi kıymetli madenlerimizi çıkarmak için
yabancı firmalara izin veriyoruz. Karşılığında sadece çıkardıkları
ürünlerin vergisini alıyoruz. Oysa onlara şartlı ihaleler vermeliyiz.
Yani, çıkartılan ürünü işleyecek fabrikaları ülkemizde kurmaları şar-
tıyla madenleri vermeliyiz ki o zaman hem istihdam alanları yaratılır
hem de teknoloji yatırımlarına kucak açılmış olunur. Dolayısıyla
orada çalışacak teknik elemanların ve mühendislerin daha düzgün
ve yeterli eğitimli olması sağlanmış olur. Çevre kirliliği yaratılmama-
sı, ekosistemin bozulmaması için de denetim sisteminin iyi çalışması
gerekir. Denetimin bütün madenlerde kurallarına göre yapılması can
ve mal kayıplarını büyük oranda önleyebilecektir. Özetle ihracata
konu olan madenlerimizi hammadde ya da yarı mamul olarak değil,
hammaddeleri kullanıp nihai ürün ortaya çıkartarak satabilmeliyiz.
Günlük hayatımızda dokunduğumuz her şeyin temelinde madenler
vardır. Bu nedenle, çıkardığımız madenlerin gerçek değerini bilmek,
onları en verimli şekilde işleyerek katma değer yaratmak ve ülke
ekonomisine katkıda bulunmak zorundayız.
Tarım ihracatı potansiyeli karşılamıyor
Bir önemli konu da rezervi biten maden ocaklarının rehabilitasyonu-
dur. Ülkemizin 776.980 km2’lik yüz ölçümünde yer alan ve işletme
izni olan 22.532 km2’lik maden ocaklarının yalnızca 88,3 km2’lik
kısmı rehabilite edilmiştir. Bu çok az bir orandır. İşi biten alanların
tekrardan ekonomik değeri olacak şekilde ağaçlandırılması ya da
tarım alanlarına dönüştürülmesi sürdürülebilirlik açısından şarttır.
Bu şekilde ülkemiz ekosisteminin korunması da sağlanır.
Tablo 3’te görüldüğü gibi tarımsal ürün ihracatımız 27,6 milyar dolar,
ithalatımız ise 18,2 milyar dolardır. Bu, ihracat değeri TİM 2024 yılı
toplam ihracat değeri ile oranlandığında, Tablo 4’te de görülebildiği
gibi tarım sektörü toplam ihracatın yüzde 10,8’ini sağlamaktadır. Bu
da ülke potansiyeline göre az bir orandır. Bariz bir örnek verirsek,
yüzölçümü Konya ili kadar olan Hollanda’nın tarımsal ürün ihracatı
100 milyar doların üzerindedir. Ülkemizin tarımsal üretiminin düşük
olmasının nedenleri, toprakların parçalı oluşu, ölçek ekonomisine
uygun olmaması ve topraktaki organik madde düşüklüğü şeklinde
sıralanabilir. Ülke topraklarımızın çoğunda tek yıllık bitkiler ekilmek-
tedir. Tahılda dünyada ortalama 350 kg/dekar üretim yapılırken,
bizde ortalama 300 kg/dekar ürün alınmaktadır. Tarım kesiminde
nüfusun yaşlanması, gençlerin sanayiye kayması, bu kesimde
çalışacak insan sorununu gündeme getirmiştir. Diğer taraftan girdi
maliyetlerinin yüksekliği nedeniyle ürünlerin pazarlanamaması ve
değerini bulamaması sebepleriyle ürünler tarlada kalabilmekte ve
üretici para kazanamaz duruma gelmektedir. İnsanlar doymayın-
ca doyacakları yere göç etmektedirler. Bakanlık tarafından havza
bazlı üretim planlanmalı, toprak verimliliğini artıracak münavebeli
tarım zorunlu kılınmalı, girdi maliyetini azaltacak üretim ve pazar-
lama kooperatifleri kurulmalı ve bu kooperatifler desteklenmelidir.
Bakanlıklar arasındaki en organize yapıya sahip Tarım ve Orman
Bakanlığı’nın birimleri üretici ile iç içe olmalı, onlara yol göstermeli
ve ekim alanlarında bilgi aktarmalıdır. Bakanlığa yeni giren bir ziraat
mühendisi, stajyer mühendis sayılmalı, bir yıl boyunca dört gün
sahada bir gün dairede mesai yapmalı, yılın sonunda hak ediyorsa
kadroya geçebilmelidir.
Atılması gereken pek çok adım bulunuyor
Tarım uygulamalarındaki en büyük kayıplarımızdan biri pestisit ka-
lıntılarından dolayı ihraç mallarımızın bir kısmının geri iade edilmesi
ve üreticilerimizin zarara uğratılmasıdır. Bu hem ülkemiz için prestij
kaybı hem de maddi zarardır. Hibe-denetim-planlama işini Bakanlık
yürütürken bir de işin bitki besleme ve korumacılar-bayiler-üreticiler
ayağında da uyum olması beklenir. Zirai ilaç ve gübre üreticilerinin
merdiven altı olmaması, içeriklerine uygun ürünler çıkarmaları sıkı
denetlenmelidir.
Ülkemizde bir bayi enflasyonu vardır. Üretici firmalar zirai ilacını
veya gübresini üretir. Bayi vadeli olarak alır, kârını koyar, üretici-
ye hasat da ödemek üzere vadeli olarak aktarır. Bayi fazla riske
girmez. Bu yüzden herkes bayi açmamalıdır. Bir ziraat mühendisinin
bayi olabilmesi için bayilik sınavının yanı sıra en az on yıl bir bayi
yanında çalışması veya danışmanlık deneyiminin olması zorunluluğu
getirilmelidir. Üretici ve toprak yanıltılmamalıdır. Söz konusu olan
insan ve toprak sağlığıdır. Bayiler sırf kâr etmek için stokta ne varsa
kullandırmak yerine, uygulamada neye gerek duyuluyorsa o kadar
ürün vermelidir. İlçe tarım müdürlükleri her yıl giderek artan miktar-
larda kullanılan gübrelerle ilgili ilçe sınırları içerisinde düzenli toprak
analizleri yaptırarak gerektiği kadar gübre kullanılmasını sağlama-
lıdır. Bu hem çevre kirliliğinin azalması açısından hem de ithalata
giden döviz açısından ülkemize kazanç sağlayacaktır. Dolayısıyla
yerli gübre üreticileri desteklenmeli ve yerli gübre kullanımı teşvik
66 I I NİSAN 2025Tablo 3. Sektör bazında Türkiye tarımsal ürün
dış ticareti (ÖTS)
Kaynak: Türkiye Gıda ve İçecek Sanayii Dernekleri Federasyonu (TGDF )
edilmelidir. Ayrıca, pestisit kalıntısı oluşmaması için üreticinin ha-
sat öncesi atmış olduğu zirai ilaçların takvimleri takip edilmelidir.
Aynı zamanda tarım ilaçlarının, önceki yılın üretim kapasitesi göz
önünde bulundurularak belirlenmesi ve yalnızca belgeyle temin
edilip kullanılması gerektiğini savunuyorum. Bu, hem çevresel sür-
dürülebilirliği sağlamak hem de bilinçsiz kullanımın önüne geçmek
açısından önemlidir. İhraç tarım ürünleri için analiz zorunluluğu
getirilmeli, Bakanlığımız analiz bedellerinin yarısını hibe progra-
mına almalı, sonraki yıla bırakmadan ihracatın yapıldığı dönem
içinde ödemelerini yapmalıdır. Bu ödeme durumu gübre ve mazot
destekleri için de geçerlidir.
Bakliyat grubu önemli bir konuma gelebilir
Diğer taraftan, madencilik sektöründe yapmamız gerektiği gibi ta-
rımsal ürünlerde de ülke olarak katma değerli üretime yönelmeliyiz.
Nasıl ki ithal ettiğimiz buğdayın bir kısmını un ve unlu mamullere
çevirip ihracat yapıyorsak yaş meyveleri ve sebzeleri de gerekti-
ğinde kurutarak da gönderebilmeliyiz. Özellikle gerek insan gerek
toprak sağlığı açısından hayati önem taşıyan, mineral ve lif yönün-
den oldukça zengin olan ve Türk mutfağının vazgeçilmezleri ara-
sında olan bakliyat grubunda nohutun dışında ithalatçıyız. Bakliyat
grubunun 1990’dan bu yana maalesef ekim alanı yüzde 56, genel
üretimi ise yüzde 33 düşmüştür. Gerekli teşvikler verilerek bunun bir
an önce sonlandırılması gerekmektedir. Bakliyat grubu önümüzdeki
dönemin bitkisel protein kaynağı olarak toplum sağlığı açısından
da çok önemli bir konuma gelecektir. Sağlıklı cipsler, atıştırmalıklar,
fit ve form ürünler, vegan ve vejetaryen ürünler endüstrimizin hızla
oluşturulması gerekmektedir. Bu alanda Mersin’de bir fabrikamızın
üretime geçmesi sevindiricidir ama bunun hızla onlarca fabrikaya
çıkması gerekir.
Kaynaklar doğru kullanılmalı
Topraklarımızın verimliliğinin artmasının yanı sıra toplulaştırmaların
bir an önce bitirilerek tarımda ölçek ekonomisine geçilmelidir. Bu
verimlilik için şarttır. Verimliliği etkileyen bir diğer nokta da tarımda
akıllı tarım uygulamalarına geçilmesidir. Ülkemiz Akdeniz havza-
sında bulunmasından dolayı kuraklık tehlikesiyle karşı karşıyadır.
Ülkemizdeki tatlı su kaynaklarının yüzde 76’sı tarımda kullanılmakta-
dır. Bir an önce damlama sulama sistemleri başta olmak üzere akıllı
sulama sistemlerine geçilmelidir. Vahşi sulama yasaklanmalıdır.
Tablo 4. Türkiye’nin 2024 yılındaki ihracatının
sektörlere göre dağılımı
Kaynak: Türkiye İhracatçılar Meclisi
Her ürünün her bölgede yetişmesinden ziyade sulu tarımda su
kaynaklarına göre tarımsal üretim planlanmalıdır. Örneğin, kuraklık-
tan etkilenme riski en yüksek olan Konya ovasında yıl boyunca en
fazla suya ihtiyaç duyan mısır, şeker pancarı, ayçiçeği, yonca gibi
ürünlerin üretimini sürdürmek için uzak yerlerden su taşıma yatırım-
ları yapıp kaynak israfı yapılmamalı, yağmur rejimine göre kuraklığa
dayanıklı ürün ekimi yaptırılmalıdır. Ayrıca, ülkemiz çeltik üretiminin
yüzde 51’ini karşılayan Edirne bölgesinde kuraklıktan dolayı bazı
kesimlerde farklı ürün desenine geçilebilmelidir. Tarıma uygun
olmayan yerlere de güneş panelleri ya da organize sanayi bölgeleri
kurularak arazi değerlendirilebilir. Buralarda üreticilere istihdam
sağlanabilir. Yağışlı bölgelerde ise tarım arazilerinden feragat
ederek bölgenin yağış rejimini bozacak “bacalı” sanayi kurulmama-
lıdır. Örneğin İstanbul Sanayisinin Kırklareli’ne taşınması Trakya’nın,
dolayısıyla İstanbul’un yağmur akışını olumsuz etkileme riski vardır.
Yerin altı ve üstü uyumlu olmalı
TGDF verilerine göre 5,7 milyar dolarlık hayvan yemi ithalatı içerisin-
deki soya fasulyesinin ekimi arttırılmalı, buğday üretiminden sonra
tarlaların bir kısmı nadas yerine yem bezelyesi, tritikale, fiğ gibi
toprağa azot bağlayıcı münavebe ürünlerle desteklenmelidir. Bu
şekilde hem toprak beslenir hem de hayvanlarımız beslenir, paramız
da cebimize kalır. Fındık, incir, üzüm, kayısı gibi endüstriyel ürün-
lerde de nihai ürünlere ağırlık verilerek ihracat geliri arttırılmalıdır.
Pamuk, tekstil sektörümüzün vazgeçilmezidir. Özellikle Güneydoğu
Anadolu Projesi bölgesinin bitki ekim düzenini daha iyi planlayarak
hem tuzlanma önlenmeli hem üretim artırılmalıdır.
Tarımda sera gazı emisyonlarını da azaltmanın yolu toprak işle-
me anlayışlarını değiştirmekten geçmektedir. Anıza dikme yaygın-
laştırılmalı, anız yakma yasağında cezai müeyyideleri uygulayarak
toprak sağlığını korumak amaçlanmalıdır.
Başka bir önemli husus ise maden ve ziraat fakültelerimizin sa-
yılarının arttırılmasından ziyade niteliklerinin artırılmasına önem
verilmesidir. Öğrencilerin branşları ile ilgili sahalarda yetişmeleri
sağlanmalıdır. Maden ve ziraat mühendisliği dallarında yerin altının
ve üstünün bir uyum içerisinde olması gerektiği konusunda öğrenci-
ler bilinçlendirilmelidir. Ekosisteme zarar vermeden, sürdürülebilirlik
ve zenginliğin yaratılması konusunda mühendislere yol ve yöntem-
ler gösterilmelidir.
NİSAN 2025
Orgatek Gübre Yönetim Kurulu Başkanı
Mehmet KOÇ



