|
hurkus
|
‘77’ iki saatlik bir olay deðil - Ferdan Ergut
Önce kronoloji: Halil Berktay 1 Mayýs 1977 Katliamý ile ilgili bir açýklama yaptý. Son derece özensiz, müdahale etmek, dönüþtürmek istediði alanýn dinamiklerini, yaþanan zorlu geçmiþi göz ardý eden, “kepazelik”, “rezillik” gibi hakaret sözleri barýndýran fütursuz bir açýklamaydý bu... Arkasýndan, buna baþka bir yanlýþ eklendi: Kendini solda tanýmlayan birçok kiþinin orantýsýz, ölçüsüz tepkisi... Özellikle sanal ortamda Berktay’ý neredeyse linç etmeye dönük hakaretler edildi. Sözel de olsa þiddeti bu kadar kolay kullanan bu kadar çok sayýda insanýn varlýðý bir kez daha solun þiddetle hesaplaþmasý ihtiyacýnýn yakýcý bir ihtiyaç olduðunu gösterdi. Ama þunu da gösterdi: Bu hesaplaþma Berktay’ýn durduðu yerden, Berktay’ýn diliyle, üslubuyla, özensiz kelimeleriyle de yapýlamayacaktý. Berktay’ýn açýklamasýnýn hemen sonrasýnda sesonline benden bir açýklama istemiþti. Berktay, o açýklamaya referansla kendisini “yarar” üzerinden eleþtirdiðimi yazdý. Yani, “söyledikleri iþimizi zorlaþtýrýyor, bu nedenle olgularý göz ardý etmeli ve susmalý” demiþim. Böyle demediðimi göstermek için o açýklamanýn bütününü vermem gerekiyor. Yer darlýðý nedeniyle ilgili okurahttp://sesonline.net/php/genel_s ayfa.php?KartNo=57103 referansýný vermekle yetiniyorum.
Açýklamamýn iki eleþtiri düzeyi vardý: i) mesleki olarak Berktay’ýn bu meselede kendisinden beklenmeyecek kadar sorunlu bir tarihçilik yaptýðý ve ii) politik olarak da bir sorumluluk duygusu taþýmamasýydý. Berktay, bütün dünyalarýn en iyilerini istiyor: Hem politik bir alana müdahale etmek istiyor, politik bir tepkiyle karþýlaþtýðýnda da “politika beni ilgilendirmez, ben olguya bakarým” diyor.
Eleþtirimin birinci düzeyi tam da olgulara iliþkindi. Söylediklerinin olgusal temeli zayýftý ve Ahmet Ýsvan’dan, Ömer Laçiner’e kadar birçok tanýðýn anlattýklarýyla çeliþiyordu. Olay sýrasýnda gerçekleþen bazý þaibeli geliþmeleri göz ardý ediyordu. Ayrýca bir tarihçi sadece olgulardan yararlanmaz. Tarihçinin yaptýðý, içinde imgelemin de bulunduðu bir inþa faaliyetidir. Þöyle mesela: Solcularýn dahli olmadýðý olaylarda bile onlarý hapse atan bir devlet, solun gerçekten de “suçlu” olduðu bir katliam olsa, en fazla sayýda solcuyu cezalandýrma fýrsatýný asla kaçýrmazdý. 1 Mayýs 1977’de bunun olmayýþý baþlý baþýna bir olgudur. Bütün bu tanýklýklarý, geliþmeleri, akýl yürütmeleri bir kenara býrakýp Berktay’ýn kiþisel tanýklýðýný esas almamýzý zorunlu kýlacak kuvvetli bir kanýt da ortada yoktu. Tarihçiliðin en temel ilkesi, elinizdeki olgunun niteliði ve niceliðinin elverdiði ölçüde genelleme yapmaktýr. Berktay’ýn olgusal temeli zayýftý. Zayýf bir temel üzerinde de bir tarihçi iddialarda bulunabilir. Verilerin çok az olduðu dönemler vardýr. Tarihçi bu dönemlerle ilgili konuþabilir, konuþmalýdýr. Fakat tarihçi böylesi bir temel üzerinden “solun kepazeliði, rezilliði”, devletin hiçbir þekilde dahli olmadýðý, solun kendi suçunu devlete yýkarak kurtulmaya çalýþtýðý gibi iddialý laflar edemez. Hepi topu “bana öyle geliyor ki”, “bugüne kadar ihmal ettiðimiz baþka bir boyut var” gibi sözleri kaldýrabilecek bir olgu kümesi üzerinden böylesi genellemelere varamaz.
Mesleðe iliþkin ikinci nokta ise “baðlam”...Tarihçiliðin, diðer disiplinlerden bir farký varsa o da “zaman ve mekan” bilgisidir. Berktay da en az benim kadar bilir: Hiçbir olay sadece o olaya bakýlarak açýklanamaz. Bunu yapmaya çalýþanlara “bugüncü” (presentist) der ve eleþtiririz. Her olayýn içinde yer aldýðý birden çok baðlam ve o olaya giden bir “tarihsel patika” vardýr (determinizm deðil). O patikanýn ne olduðunu, hangi koþullarda oluþtuðunu anlamadan incelediðiniz olayý anlayamazsýnýz. 1 Mayýs 1977’nin baðlamý neydi? Öncesinde neler oldu, sonrasýnda neler oldu? Sol-içi þiddet elbette bu baðlamlardan biriydi. Peki, tek baðlam bu muydu?
En kýsa vadeli baðlamdan baþlayalým: Mayýs ve Haziran boyunca olanlar, Ecevit’e suikast, darbeye teþebbüs ettikleri gerekçesiyle emekliye sevkedilen üst düzey komutanlar... Bunlar 1 Mayýs 1977’nin baðlamlarýnýn dýþýnda mý gerçekleþti? Bu olgular 1 Mayýs 1977’yi açýklarken hiç kullanýlmayacak mý? Orta vadeli baðlamda olanlarý ne yapacaðýz? 1971 Darbesi, Balyoz harekatý, Denizlerin idamý, idamlarý engellemek için mücadele veren Çayanlarýn infazý, mücadelenin içindeki gencecik insanlara devletin reva gördüðü zulüm ve bütün bunlarýn 1977’nin sadece 5-6 yýl öncesinde gerçekleþmiþ olmasý 1 Mayýs 1977 açýklamalarýmýzda hiç mi yer almayacak? Buna bir de uzun dönem baðlamýný ekleyelim: Ýttihatçýlýktan 6-7 Eylül’e, 12 Eylül öncesinden Ergenekon’a, Balyoz’a kadar devletin türlü çeþitli provokasyonlarý... Bu baðlamlarýn hiçbiri Berktay’ýn analizinde yok. Bu baðlamlar gerek 1 Mayýs 1977’yi anlamakta gerekse de solun þiddetle iliþkisini anlamakta birincil önemdedir. Onun 1977 anlatýsý ise pekala Ýsviçre’de de geçebilirdi. Sözün özü, 1 Mayýs 1977, iki saatlik bir olay olarak açýklanamaz. O iki saatin içinden açýklanamaz, sadece sol-içi þiddet baðlamýnda açýklanamaz.
Mesleðe iliþkin bir eleþtirimi daha dillendireyim: Sorumluluk! Buradan da politik eleþtirime geçeceðim. Berktay sürekli hakikate ve olgulara sorumluluktan bahsediyor. Bu söylediklerini içselleþtirseydi o kadar üst kertede bir genelleme yapmamasý gerektiðini söylemiþtim. Tam da olguya sadakat bunu gerektiriyordu. Fakat daha baþka bir nokta var:
Berktay’ýn aklýndaki tarihçi ahlak/sýz bir tarihçi. O tarihçinin hiçbir politik angajmaný yok, hiçbir çýkarý yok, ahlaký da yok. O sadece bir hakikat arayýcýsý. Bu ontoloji yanlýþ. Böyle bir tarihçi ya da insan yok. Hepimizin türlü çeþitli angajmanlarý, saikleri, belirli bir geçmiþi ve bunlarýn içinden oluþturduðumuz bir ahlakýmýz var. 1 Mayýs 1977’yi elbette Berktay’dan farklý deðerlendireceðim. Bulunduðumuz yerler, angajmanlarýmýz farklý... Berktay da kabul eder ki bir meseleye hangi açýdan ve neden baktýðýmýzýn önemi olmadýðýný, olgularýn kendi baþlarýna konuþtuðunu ancak bir pozitivist söyler. (Tarihçilikte herkes her þeyi söyleyebilir türü bir saçmalýktan bahsetmiyorum).
Ben 12 Eylül darbecilerinin yargýlanmalarýný önemseyen, bunun esas olarak solun 32 yýllýk mücadelesinin bir ürünü olduðunu düþünen bir partiye mensubum. Bir dizi apolitik soldan farklý olarak bu dava ile açýlan mücadele alanýnýn deðerlendirilip deðerlendirilemeyeceðinin tümüyle bizlerin yapacaklarý ve yapmayacaklarý tarafýndan belirleneceðini düþünüyorum. Ve þunu da düþünüyorum: Sol, bütün çabasýna raðmen 12 Eylül’ü bu topluma anlatamadý. Ýþte bu dava ve onun arkasýndan bizlerin mücadelesiyle açýlmasý muhtemel kanallar tam da o nedenle çok kýymetlidir. Artýk 12 Eylül öncesinde devletin neler yaptýðýný, neden o devleti yönetenlerin suçlu olduklarýný topluma anlatabilme fýrsatýmýz var. Solun önemlice bir bölümünün akýl tutulmasýyla malul bir halde “AKP bunu yapamaz”, “12 Eylül’le ancak bizim iktidarýmýz hesaplaþabilir” türü gerekçelerle bu alandan da çekilerek yine apolitikleþmeyi baþardýðýný biliyorum. Ama EDP için bu dava çok önemlidir ve sahipsiz býrakýlmayacaktýr. Berktay’dan farkým tam da burada: 1 Mayýs 1977, 12 Eylül’ü hazýrlayan köþe taþlarýnýn en önemlisidir. Benim elimdeki olgular, tanýklýklar ve baðlam bunu söylüyor. Elbette tarafsýz bir Mars’lý olarak bunu söylemiyorum. Tarafým, angajmaným var, derdim var. Kenan Evren de bir taraf, angajmaný var ve derdi var. O da bu konu mahkemeye geldiðinde “bizim hiçbir suçumuz yoktu; solcular birbirini vurdu” diyecek. Sözün özü, Berktay’ýn “yarar” dediði sorun, aslýnda politik bir sorun. Tarihçiliðin tam da merkezindeki bir sorun...
Taraf
|
|
hurkus
|
Ben Ferdan Ergut'a da adým adým cevap vereceðim. (1) Aslýnda ne kadar sathi bir tarihçi olduðunu; düpedüz (bu yazýsýnýn son üçte birinde de itiraf ettiði gibi) "politik yarar" (hem de, EDP baþkaný olarak, hayli kýsa vadeli bir "politik yarar") güttüðünü; bunu da "tarihçinin elbette ideolojik bir tarafý olacaktýr" gibi argümanlarla mazur göstermeye çalýþtýðýný; böylece, pozitif bir tesbiti (hiçbir tarihçi farkýna varmasa da mutlak tarafsýz deðildir) normatif bir önermeye dönüþtürdüðünü (tarihçinin mutlaka tarafý olmalýdýr); böylece aslýnda kendisinin tarih metodolojisinden habersiz olduðunu; ayrýca, yazýsýnýn ortadaki üçte birinde sözünü ettiði "baðlam"ýn da, "devlet bütün bu diðer tertipleri yapýyordu, öyleyse bunu da yapmýþ olmalýdýr"dan baþka bir anlam taþýmadýðýný; nihayet, benim deðil, asýl klasik "devlet tertibi" anlatýmýnýn olgusal temelden yoksun olduðunu, o da yýllarca bu kurguya inanmýþ olduðu için göremediðini... uzun uzadýya anlatacaðým.
Lakin benim baþka bir sorum var. Sesonline ya da Yalçýn Ergündoðan, Ferdan Ergut ile ayný HerTaraf sayfasýnda yayýnlanan Mehmet Kav'ýn tanýklýðýný görmemiþ mi acaba ? Ben iki haftadýr bu ve diðer siteleri izliyorum; her þeyi kopyalayýp yapýþtýrýyor ve biriktiriyorum, deðerlendirmek için. Öte yandan, artýk sormadan edemiyeceðim -- bana o kadar saldýran, görüþlerimi "uyduruk" ve "bütün tanýklýklar"ýn klasik kurguyu doðruladýðýný ilan eden kiþilerin, mesela (a) eski Halkýn Yolu mensubu Dilara'nýn; (b) eski Halkýn Yolu mensubu Müfit Özdeþ'in; (c) eski TKP'li ve DÝSK'li Mustafa Satýþ'ýn (hem de yayýnlanmýþ); (d) eski TKP'li ve DÝSK'li Muharrem Ýkitimur'un tanýklýklarýna itibar ettiklerini, bunlarý alýntýladýklarýný, bunlarý da web sitelerine veya blog'larýna koyduklarýný, çevrelerine "bu da var" dediklerini vb hiç görmedim. Neden acaba ?
Kritik mesele þu : bunlarýn hepsi, o zamanki sol örgüt politikalarýný ÝÇERDEN eleþtiren; ideolojik düþmanlýklardan beslenen bir gerginlik ve silahlanmýþlýk ortamýnda, o silahlanmýþlýk halinde rastgele ateþ etmenin nasýl paniðe yol açtýðýný, gene ÝÇERDEN anlatan, doðrulayan tanýklýklar. Bunlar ile "yoktu öyle bir þey, fazla düþmanlýk yoktu, içerden öyle fazla silah da atýlmadý, meydana dýþardan ateþ açýldýðýný gördük"te israr eden anlatýlar arasýnda, sadece ampirik olarak deðil, kendine ve solun geçmiþine bakýþ açýsýndan da çok büyük bir fark var. Tanýklýk olarak çok farklý deðerler taþýyorlar.
Size bunlarýn makbul sayýlmamasý anlamlý gelmiyor mu ? Þimdilik sadece bu kadar. Ben gene kendi köþemde daha haftalarca yazmaya devam edeceðim. -- Halil Berktay
|