izmirizmir.net : Nihat ÜSTÜN - TARİHİN AKLI, FELEĞİN ÇEMBERİ


TARİHİN AKLI, FELEĞİN ÇEMBERİ

22 Ağustos 2018 16:34 / 1409 kez okundu!

 

 

Liberal düşüncenin temellerini atan İskoç aydınlanma filozoflarının hakikat algısı çok daha farklıydı. Onlar beşeri müesseselerin ve sosyal yapıların çok büyük çoğunluğunun insan davranışlarının niyetlenmemiş sonuçları olduğu görüşündeydiler. Yani tarihte bir anlam yoktur, tesadüfler önemlidir. Onlar tarihin bir aklı olduğu görüşünü kabul etmiyorlardı (çoğunlukla) ve şöyle bir akıl yürütüyorlardı: “Olmakta olanlar insan davranışlarının sonucudur, ancak ne insan ne de başka bir şeyin dizaynının sonucu değildir.” 

 

****

 

TARİHİN AKLI, FELEĞİN ÇEMBERİ

 

Antik yunan döneminde toplumsal yaşam, doğa alanının bir uzantısıydı. Ancak bu uzantı rastlantısal bir uzantıdan öteye götürülmüyordu. Doğanın düzenliliğinden dolayı toplumsal yaşamda da mutlaka bir düzenlilik olması gerektiği yönünde düşünce yoktu. Hem Platon hem de Aristoteles toplumsal formların düzenliliğini fasit daire şeklinde birbirini izleyen yönetim biçimleri olarak tarif etmişlerdir. Temel yapı tesadüflerin anlamsız gücüne bağlıdır ve tarih-teori karşıtlığı aşılamazdır. Yani tarih teorileştirilemezdir.

 

Antik dönemden hemen sonra ortaya çıkan Hıristiyanlık, ilk döneminde Musevilikte olduğu gibi bir amaçsallık, ilerlemecilik ve bütünlük aramıyordu. O daha çok antik dönemin tarih anlayışını benimsemiş görünüyordu. Hıristiyan tarih anlayışını ilk defa çizgisel halde teorileştiren kişi Museviliğin tarih anlayışının etkisinde kalan Aurelius Augustinus’tur (M.S. 354–430). Belirli bir süre sonra bu çizgisel ve amaçsal tarih anlayışı bütün Ortaçağ boyunca Hıristiyanlığın resmi anlayışı olmuştur. Augustinus’a göre Tanrı zamanın dışındadır, ancak yarattığı her şey zaman içerisindedir. Zaman ise artık var olmayan “geçmiş”, yaşadığımız “şimdi” ve henüz gerçekleşmemiş “gelecek” arasında bulunan ve şimdi yaşamakta olan kişinin anımsaması ile anlam kazanan bir şeydir. Bu konumu ile Augustinus, antik çağın tarih anlayışını yıkmıştı. Artık tarih tekerrürden ibaret olmayacaktı. Tam tersine, tarih tekerrür etmeyecek olaylardan kurulu, bir defalık bir süreçtir. Bu süreç ilk günahla başlamış, İsa’nın kurtarıcı olarak görünüp kurtuluş yolunu tüm insanlığa göstermesinden kıyamete, oradan da Tanrı mahkemesine (eskaton) kadar sürecek, amacı olan bir süreçtir. Tanrı devleti gelecek dönemlerde kurulduğunda bütün inanan, doğru insanları eşitlik ve adaletle kapsayacaktır. Buna karşılık, yeryüzü devleti hiçbir zaman refah, huzur, düzen ve adaleti göremeyecektir. Bu süreç A.Thomas’la daha da pekişmiştir.

 

Doğan Özlem’e göre Vico, Batıda ancak 17. yüzyılda İbni Haldun’a benzer çizgisel, ilerlemeci olmayan bir tarih anlayışını ortaya koymuştur. Katolik Kilisesi derhal bu anlayışın, kendi teleolojik ve çizgisel anlayışıyla çeliştiğini fark ederek büyük tepki geliştirmiştir. Çünkü Hıristiyan tarih anlayışında Tanrı’nın varlığı yaratmada bir amacı vardır. Tarih yaratıyla başlar, ve Tanrı’ya dönüşle son bulan, ilerleyen bir süreci kapsar. Hıristiyan tarih anlayışı amaçsaldır ve ilerlemecidir. Çünkü Tanrı’nın yazdığı, başı sonu belli olan bir zaman kesitinde olmakta olanlar yasalılık taşıyan bir gerçeklik ise, “Senaryoyu Tanrı yazmıştır. Bizler ise gerçekleştirmekte olanlarız” diyen Protestan Martin Luther’in algıladığı gerçeklik söz konusu ise, olmakta olanların yasalılığı önceden belirlenmiştir ve insanın özgürlüğünden ve tesadüflerin anlamsız gücünün ortaya çıkardığı düzensizliklerden bahsetmek imkânsızdır. İslam’ın tarih anlayışı da bu tarih anlayışından etkilenerek amaçsal ve çizgisel bir anlayışa yönelmiştir. Oysa 14. yüzyılda yaşayan İbn Haldun “Mukaddime” adlı eserinde, İslam’ın tarih anlayışından farklı (Greklerin anlayışına yakın) bir tarih anlayışı benimsemiştir. Ancak bu, İslam ülkelerinde tepki görmemiştir.

 

Aydınlanma hareketinin en temel olgusu pozitivizm, bilim felsefesinde doğrudan ampirik (deneysel) gelenek içerisinde yer alan, gözlem ve deneyime dayanan pozitif bilgi lehine, metafiziksel spekülasyonlara karşı konumda duran bir anlayışa sahip disiplindir. Ancak bilim de abartılabilen bir disiplin haline gelebiliyordu. Ve şöyle bir akıl yürütülmeye başlanmıştır: bilim, gözlenen araştırmanın kayıtlarından daha fazla bir şeydir. Örneğin, fizik gibi bir bilim sadece birtakım olgulara ilişkin gözlem kayıtlarının zengin bir birleşiminden meydana gelmez; fizik esas olarak bu olguları başka olgulara sistematik bir şekilde bağlayan genel hipotez ve teorilerin formülasyonundan oluşur. Gerçek bilim, bu olgular birbirleriyle bir korelasyon içine sokulduğu ve hepsinden önemlisi bireysel fenomenler birbirleriyle yasa benzeri ilişkiler içinde bulunan fenomen sınıflarının üyeleri olarak görüldükleri zaman ortaya çıkar. Bunun anlamı şudur: fizik biliminden sosyal bilimlere varabiliriz. Pozitivizmden etkilenenlerin bir kısmı, bilim alanındaki çalışmaların dışına taşarak, süreçte toplumsal yapıda da benzer düzenlilikler arama uğraşına girmişler, doğa bilimlerinde var olan, deneysel olarak duyularımızla gözlemleyebileceğimiz yasalara benzer düzenli yasaların, toplumsal yapıda da var olduğunu ispat etmeye çalışmışlardır.

 

Pozitivizmin bu yapısı birçok düşünürü olduğu gibi Hegel’i de doğrudan etkilemiştir. Hegel kendi Hıristiyan görüşü ile pozitivizmi ilişkilendirmeye gayret göstermiş, özgürlüğü ve eşitliği içeren bütünsel bir kuram oluşturmuştur. Sonunda aydınlanma döneminde rasyonalizmin etkisi tarih alanında kendini hissettirmeye başlayacak, bilimsellik adına rasyonalizm giderek baskın hale gelecek ve 18. yüzyılın ikinci yarısında ve 19. yüzyılın tamamında artık bir tarihselcilik, ilerleme ülküsü, tarihte genel yasalar aramacılığı hız kazanacaktı.

 

Ayrıca insanın yapıp ettikleri sadece zaten olması gerekenler ile sınırlıysa geleceğin çabuklaştırılması imkânlıdır ve insan artık denetim altına alınmalıdır. Bu durumda pozitivizmin, Comte’un dediği gibi demokrasi ve insan hakları ile vakit geçirmenin de pek bir anlamı kalmamaktadır. Nitekim sosyalist ülkelerde de böyle bir anlayış hâkim kılındığından eleştiride bulunanlar adeta bilimin kendisine karşı çıkıyormuş gibi muamele görmüştür.

 

Hıristiyanlık, tarihe aynı zamanda bir dolaylılık getirmiştir. Oysa Antik dönemde dolaysız, yalın bir tarih anlayışı vardı. Dolaylılık, tarihin ancak teoloji ile algılanabileceği anlayışıydı. Bu anlayışa göre tarih, aslında Tanrı’nın kendi istencini gerçekleştirdiği, dolaylılık taşıyan bir süreçti. Aydınlanma döneminde de bilimsellik adına nedensellikle birbirine bağlı, düz bir çizgide, bir amaç doğrultusunda ilerleyen dolaylı tarih anlayışını gözlemliyoruz. Örneğin, Hegel ve Marks da tarihi dolaylılıkla anlatmaya çalışmışlardır. Kurtuluş umudu, eşitlikçi, sınıfsız adaletli bir toplum düşüncesi Hıristiyanlıkta eskaton ile kurulacak iken, Hegel’de “özgür toplum” düşüncesinde ortaya çıkmış, Marx’ta bu, son (zorunlu olarak) varılacak olan “sınıfsız toplum” ideolojisi olarak zuhur etmiştir. Yani, ilkel komün toplumundan, köleci topluma, oradan feodal topluma, oradan kapitalist topluma ve sonra da zorunlu olarak özgürlük toplumu olan komünist topluma geçiş gibi. Bu adeta Hıristiyan anlayışının reenkarnasyonu gibidir. Hegel bu konumuyla Antik’in aşılamaz dediği teori-tarih karşıtlığına kendi algısında son veriyordu. Hegel bundan sonraki yaşamını, kavradığı ve inandığı bu felsefesini anlatmaya adar. Bu felsefeye inancı arttıkça Kant’a olan inancı zayıflar. Çünkü Kant onun anladığı gibi bir rasyonalist ve mistik değildir. Kant “ampirizm” ile “rasyonalizm” arasında dengede durmaktadır.

 

Kant, kendi tarih anlayışını şöyle anlatır: “Tarihsel olayların teorik akla uygun bir rasyonelliği olduğu düşüncesi saçmadır. Çünkü böyle bir düşünce bizi tarihte bir mekanizma aramaya götürür ki, bu, insan özgürlüğünü hiçe saymak demektir. Tarihte bir rasyonellik arayacaksak bu, teorik akıl yardımı ile tarihi de doğa gibi mekanik yoldan açıklamaya çalışan bir rasyonalite, yani bir kör determinizm olamaz. Tarihte onu ancak kendi aklımıza dayanarak kurduğumuz, erekler koyduğumuz ölçüde bir rasyonalite, yani tamamen bizim özgürlüğümüze göre şekillenen bir rasyonalite arayabiliriz. Öyleyse bize düşen görev pratik aklımıza dayanarak, özgür istencimizle hareket ederek, bir evrensel birliği gerçekleştirmektir.” Görüldüğü gibi Kant, Aydınlanma döneminin ilerlemeci tarih anlayışından etkilenmiştir ama tarihte bir mekanizma aramadan yana değildir. Çünkü o aynı zamanda özgürlük düşüncesine bağlıdır ve bilmektedir ki tarihte irademiz dışında çalışan bir mekanizmanın olduğu varsayımı, özgürlükleri yok eden bir unsura dönüşme riskini taşır.

 

Hegel’in tarih anlayışını irdelediğimizde şunu anlıyoruz: Ortaçağdaki felsefe, modernde yıkılınca, öncelikle “hümanizm” ortaya çıktığında (Tanrı’nın yerine insan merkeze alındığında) bin iki yüz yıllık Hıristiyanlığın getirdiği diğer birçok algı gibi tarih algısı da birden sönümlenip toplum yaşamından çıkmıyor. Geleneksel tarih anlayışı bu kez kılık değiştirerek tekrar toplum yaşamındaki geleneksel yerini alıyordu. Bu kez Hıristiyanlık kültürü bilimsellik kıyafetiyle sahneye çıkıyordu. Sadece, geçmişte tarihi yapan Tanrı’nın planıyken, bu kez tarihi yapan insanın planı oluyordu. Geleneksel tarih anlayışı  bu kez açık teolojik bir anlayışla olmasa da sinik teolojik anlayışla sürecini devam ettiriyordu. Bu ilerlemeci tarih anlayışına tabiidir ki özellikle 20. yüzyılda önemli itirazlar da gelmiştir. Kierkegaard’ın dediği gibi, “bizler bu sürecin belli basamaklarında ve belli zaman noktalarında yer alanlar olarak, kendimizi bu doğrunun tümelliği üzerinde hiçbir şey söyleyemez halde buluruz.” Bu durumda bazı teorilere ve görüşlere karşı çıkmak bilimin kendisine karşı çıkmakla özdeşir ve ağır cezalandırmayı hak eder. Nietzsche’ye göre, aynı tarih akılcı ilgilerin bastırdığı öbür ilgilerin de tarihidir, yani bastırılmış güdülerin, tutkuların, kısaca, akıldışı olanın da tarihidir. Yani, Nietzsche giderek tragedyaya ilgi duyuyordu. Bu yüzden tarihte erek ve yasa arayan aydınlanmacı akıl, tarihte rastlantısallıkların anlamsız gücünü görememiş, bu konuda tam bir körlüğe düşmüştür. Tarihte bir öz aranmak istenirse bu öz ancak “güç iradesi” olabilir; çünkü “güç iradesi yaşama iradesi ile aynı şeydir” ve tüm tarihin kök olgusu budur. Güç iradesi akılsal yoldan kavranamaz. Bu yüzden tarihte bir evrensel anlam aramak saçmadır. Nietzsche’ye göre tarihte anlam arama çabası, Hıristiyanlığın Batı düşüncesine mirasıdır. Öyle ki, tüm Batı felsefesine sinmiş olan tarihsel anlam düşüncesi, kılık değiştirmiş bir teoloji olarak tutuculuğun ürünü ve simgesidir.

 

Adorno'ya göre, Hegel ve Marx’ın tarihi mantıklaştırmaları yanlış bir indeksleme olmuştur. Tarihe akıl değil tersine tutkulu insan doğası yani akıl dışılık egemendir. Marx ve Engels, Hegel’in tarihi tanrısallaştırdığını söylerken haklıdırlar. Ama onlar da tarihe mantıkçı bir tanrı yerine mantıkçı bir insanı yerleştirmekle Hegel’in aynı akılcılığını sürdürmüşlerdir. Kierkegaard ve Schopenhauer’in aydınlanmanın Hegelci (ilerlemeci) tarih anlayışına eleştirisini de şöyle özetleyerek anlatmıştır: “Hegel’in ve Marx’ın tarih anlayışları bir kez tarihsellik kavramını zorlamaktır. Tarihsel olma her şeyden önce olup bitmiş olmaktır. Tarihsellik, olup bitmiş olmanın yüklemidir. Olsa olsa o, olup bitmekte olanı yani bugünü de içine alır. Oysa gelecek tarihsel değildir. Çünkü henüz olmamıştır. Ne var ki spekülatif ilerlemeci anlayış, bu duruma aldırmamakta, sonsuzun bile aynı zamanda tarihsel olmasına yola açan açmazlara dalmakta, geleceği, yani henüz tarihselleşmemiş olanı da tarihselleştirmektedir ki bu komik bir paradokstur.”

 

Pozitivizm ayrıca birçok önemli eleştiriye daha muhatap olmuştur. Eğer her şey, hem maddi hem de sosyal alan, fizik kuralları ile sınırlıysa, insani değerler denilen motifler o halde yok demektir. Bu durumda sadece doğa alanı çalışmaktadır ve hayvansal bir durum hüküm sürmektedir. Eğer pozitivizmin sadece gözlenebilir fenomenleri temel alması doğruysa, bu durumda fenomenlerin arkasında kendini hissettiren akıl, vicdan ve sezgi, özgürlük, demokrasi gibi olguların konumu nasıl açıklanabilir?

 

Liberal düşüncenin temellerini atan İskoç aydınlanma filozoflarının hakikat algısı çok daha farklıydı. Onlar beşeri müesseselerin ve sosyal yapıların çok büyük çoğunluğunun insan davranışlarının niyetlenmemiş sonuçları olduğu görüşündeydiler. Yani tarihte bir anlam yoktur, tesadüfler önemlidir. Onlar tarihin bir aklı olduğu görüşünü kabul etmiyorlardı (çoğunlukla) ve şöyle bir akıl yürütüyorlardı: “Olmakta olanlar insan davranışlarının sonucudur, ancak ne insan ne de başka bir şeyin dizaynının sonucu değildir.” İskoç filozoflar, mevcut kurumlarda, yavaş ve planlanmış gelişme verisini sürdürecek, daha sınırlı ve parçalı reformları savunmaya meyl etmişlerdir. İskoç filozoflar aydınlanma siyasi düşüncesine iki büyük katkı yaptılar. İlk olarak, devletten farklı, devletten bağımsız bir varlık olarak sivil toplum nosyonunu geliştirmeye çalıştılar. Kısmi olarak da başarılı oldular. Devletin, kamusal ve siyasi ilişkilerin bütünü olmasına karşılık, sivil toplum özel ve gönüllü sosyal ilişkiler bütününden oluşur. Bu uzun zamandır var olan, bilinen bir ayrımdı. Ancak, İskoç aydınlanması, sadece politik ekonomiyi icat ederek değil, fakat aynı zamanda, sivil toplumun işleyişi üzerindeki sistematik çalışmalarla da bu ayrımı daha anlaşılır hale getirdi. Dönemin filozoflarının çoğunun yaptığının tersine, İskoçlar kamusal alanı özel alana üstün görmediler ve liberal bir yapının kurulabilmesi için gayretlerde bulundular, ama feleğin çemberi halen dönmektedir.

 

Nihat ÜSTÜN

22.08.2018

 

Son Güncelleme Tarihi: 27 Ağustos 2018 12:49

 

Bu yazýyý Facebook'ta paylaþabilirsiniz+:
Facebook'ta paylaþ
0
Yorumlar
Uyarý

Yorum yazabilmek için üye olmalý ve oturum açmalýsýnýz.

Eðer sitemize üye deðilseniz buraya týklayarak hemen üye olabilirsiniz.

Eðer üye iseniz oturum açmak için buraya týklayýn.