izmirizmir.net : Nihat ÜSTÜN - GÜNEŞ, ŞARAP VE ZAMAN


GÜNEŞ, ŞARAP VE ZAMAN

30 Ağustos 2018 18:58 / 1711 kez okundu!

 

 

İstanbul’da yetmişli yılların eski devrimcilerinden beş kişi meyhanede biraraya geldik. İçkinin bir aralığında herkesten bir kuple şiir istendi. Devrim tarikatına girişimizin 40. yılını kutluyorduk. Birisi “elbette ki, sevgilim, elbet, dolaşacaktır elini kolunu sallaya sallaya, dolaşacaktır en şanlı elbisesiyle, işçi tulumuyla, bu güzelim memlekette hürriyet”i çok da güzel okudu. Diğeri “Akın var, güneşe akın, güneşi zaptedeceğiz, güneşin zaptı yakın”ı okudu. Sıra bana gelince cep telefonumdan Cem Karaca’nın şarkısını bulup dinlettim:

 

****

 

GÜNEŞ, ŞARAP VE ZAMAN

 

İstanbul’da yetmişli yılların eski devrimcilerinden beş kişi meyhanede biraraya geldik. İçkinin bir aralığında herkesten bir kuple şiir istendi. Devrim tarikatına girişimizin 40. yılını kutluyorduk. Birisi “elbette ki, sevgilim, elbet, dolaşacaktır elini kolunu sallaya sallaya, dolaşacaktır en şanlı elbisesiyle, işçi tulumuyla, bu güzelim memlekette hürriyet”i çok da güzel okudu. Diğeri “Akın var, güneşe akın, güneşi zaptedeceğiz, güneşin zaptı yakın”ı okudu. Sıra bana gelince cep telefonumdan Cem Karaca’nın şarkısını bulup dinlettim:


Bugün sen çok gençsin yavrum,
Hayat ümit neşe dolu,
Mutlu günler vaad ediyor,
Sana yıllar ömür boyu,
Ne yalnızlık ne de yalan üzmesin seni,
Doğarken ağladı insan,
Bu son olsun, bu son.

 

Resimlerimize baktık. Parkalı resimlerimize. Ne kadar gençmişiz. Biraz içince arkadaşlarımdan birisi söz vermesine rağmen dayanamayıp “Nihat sen nasıl böyle yan çizdin?” deyiverdi. “Bakın son akşam yemeği tablosuna. Her yerde mutlaka bir de hain olmalıdır” dedim. Güldüler. Gece tekrara düştüğünden umduğum kadar iyi geçmedi. Artık kalkarken arkadaşlarımdan birisi “size bir soru soracağım” deyince hep bir ağızdan “Haydi sor, sor, çayda kahvaltıda yenir” cümlesi hepimizin ağzından spontan çıkıverdi. Muzipliğimiz henüz bitmemiş demek ki. Demek ki hala çocuk olabiliyoruz atmış yaşını geçmiş insanlar olarak. Arkadaşım “Sizce hayatın anlamı nedir? Bizim amacımız ne? Neden yaşıyoruz?” deyiverdi. Ben “zor soru” dedim. Bütün arkadaşlar şunda mutabık kaldık. Soru zordu ve bunun için zamanımız da yoktu. Bir diğeri “yahu ben hala kendimi genç hissediyorum da vücudum sanki bunu bilmiyor gibi, buna ne diyorsunuz?” dedi. Diğeri: “Ben de aynısını hissediyorum. Geçen gün metroda kendimden küçük birisine yer verecektim, sonra toparlandım. Kendi kendime ‘oğlum, bu adam senden en az 7-8 yaş küçük’ dedim.” Aklıma J. P. Sartre’ın bir röportajı geldi, onun cümlesini aktardım: “Yaşlandığınızı söyleyenlere ne dersiniz?” diyor gazeteci. Sartre da “Yaşlılığım bana ait olan, ancak daha çok başkalarının hissettiği bir gerçeklik.” diyor. Demek ki onun da içindeki çocuk yetmişli yaşlarında bile yok olmamış. Arkadaşlarımdan birisi “ustanın dediği gibi, ruh yaşlanmıyor, yaşlanan beden” dedi. Sanki tam kalkarken konuşulacak konuyu bulmuştuk ama artık kalkıyorduk.

 

Ayrıldıktan sonra eve doğru gidiyordum, kendi kendime düşündüm. Türkiye’de entelektüel yaşam neden zenginleşip yaygınlaşmıyor. Bunda sağın ve solun gayreti neden vasatlığı aşamıyor da güncel spekülasyonlar daha çok taraftar toplayabiliyordu. Bu alanda bana göre solun günahı daha büyüktü. Çünkü hem batıcılıkta daha isteklidirler hem de batının devasa sol entelektüel kültüründen çoğunlukla bihaberdirler. Oysa batı kültürünün kökeninde Antik Yunan kültürü vardır. Bu kültürün kökünde mitosların önemi vardır. Hakikati aramanın temeli mitoslara dayanır. Mitoslar yorumlayıcıdır, meşrulaştırıcıdır, yönlendiricidir, insan yapısını sorgulayıcıdır ve daha önceki tüm kültürü rafine edicidir. Bu haliyle mitoslar aynı zamanda kanun, ahlak, gelenek ve görenekleri içeren bir sözleşme hukukunu da ortaya çıkarır. Mitlerin aynı zamanda tanrılar, yarı tanrılar ve birçok kahramanlık hikâyesi ile toplum üzerinde ders verici bir anlatımı vardır. Mitler modern dünyanın bugün çözmeye çalıştığı sorunlarla hemhal olmuşlar ve var olanla olması gerekeni ele almışlardır. Dolayısı ile mitoslar düşünceler, inançlar ve davranışları sorgulayarak tragedyanın siyasal ve sosyal yapısının temel kaynağı olmuşlardır.

 

ŞARAP ve GÜNEŞ


Antik Yunan’ın en önemli çıktılarından birisi mitos, epos ve logos üçlemesidir. Mitos, anlatılan bir öyküdür, efsanedir, epos ise onun ölçülü, süslü, estetik dengeli bir kimliğe bürünmesidir. Dolayısı ile biraz da usuldür. Epos ne kadar güzelse mitos da o kadar etkili olur. Logos ise yasal yapıyı aksettirir. Bir diğer anlatıyla mitos, epos, logos insanı anlamada ortaya çıkarılan kültür basamaklarıdır. Logos, gerçeğin sözle dile gelmesidir ve bir ölçüde insanda düşünce, doğada kanundur. Bir başka bakış açısıyla logos, doğayı anlama çabasıdır. Mitoslardan kendisini yeniden türetmemiş bir bilinç, kendi kendinin bilincine, yani öz bilincine de varamamış bir bilinç türüdür ve farkındalığı zayıftır ve çoğunlukla edilgen yapıdadır. Çünkü mitler aynı zamanda insanlığın tecrübeleridir.  Bu haliyle doğaldır ki mitos ile epos arasında bir uyum söz konusuyken onlar ile logos arasında gün geçtikçe bir karşıtlık meydana gelmektedir. Çünkü modern insan sürekli olarak manevi hayatın içeriğini bozarak yürümektedir. Dolayısı ile modern insan, imge hazinesini kısırlaştırdıkça taklitçiliğe yönelmektedir. Ancak bu onun hayal gücünü yine de tam olarak kıramamıştır.

 

İktidar hırsı geçmişten günümüze hem insanın hem de tanrıların içindedir. İnsanın hikayesi aslında hep aynı hikayelerdir. Bizler onu anlamamakta direniriz. Ders almayız. Mitoloji ise bıkmadan bunu dile getirir ve bu yüzden güncelliğini kaybetmez.

 

Trajik bakış açısı insan yapısıyla ilişki kurarak insanın kendi benliğinin dışına çıkıp öz farkındalığa nasıl neden oluyorsa, tragedya da mitoslar aracılığı ile kurulan sistemin etkileyiciliğini genişletmektedir. Dolayısı ile tragedyalar Antik Yunan’da yurttaşların bir sistem içerisinde yaşamayı benimsemesine katkıda bulunmuş, diğer yandan insanların var olan değerleri de sorgulamasına neden olmuştur.

 

Mitolojiye bir örnek vermek istiyorum. Antik Yunan’da güneş tanrısı Apollon ile şarap tanrısı Dionysos, geçinemeyen tanrılardır. Bunlar neden geçinememektedir? Bu mitolojiye göre Apollon asıl olarak rasyonel düşünce ve düzenliliği temsil etmektedir. Ölçülü olmanın ve ölçülü düşünmenin ve mantıklı olmanın temsilcisidir (bana Kant’ı hatırlatır). O, güneş gibi parlak ve faydalı olandır. Oysa şarap tanrısı Dionysos aslında kaosun, irrasyonalitenin ve dengesizliğin/sarhoşluğun temsilidir. Dionysos aynı zamanda frenlenmemiş duyguların, tutkuların ve içgüdülerin temsilidir. O da şarapla imgelenmiştir. Birisi aslında doğa alanımızdır ve değerler alanının (medeniyet) bastırdığı bilinçaltıdır. Diğeri ise insanın yaratmaya çalıştığı değerler alanı, yani medeniyettir. Bu iki tanrının çatışması aslında önemli bir derstir, anlamaya çalışan insan için. Bundan 2500-3000 yıl önce insan kendi içindeki temel sorunu bugün modern insanın anladığından çok daha iyi anlamış ve anlatmıştır. Dolayısı ile kendini bilmede çok daha hakikatlidir. Aristoteles’in dediği gibi filo mitos (mit sevgisi) olmadan filo sofia (hakikat sevgisi) gelişemez. Bilmek hayretle başlar, diye devam eder. İnsanın şaşması onu görünenin arkasındakini merak etmeye götürür ve oradan bilgi çıkar, diye devam eder.


ZAMAN


Arapça ve İbranice, Sami dillerindendir. Arapçadaki “zaman” sözcüğünün karşılığı İbranicede “zeman”dır. Mısır’da 200 yıl esir hayatı yaşayan Yahudiler nihayetinde Hz. Musa önderliğinde göç etmeye karar verirler. Göç çok zorludur. Çölde günlerce aç ve susuz kalmışlardır. Tanrı’nın onlara elini uzatacağı umut ediliyordu ama görünen bir şey yoktu. Bir süre sonra Tanrı’nın onlara beklenmedik bir nimet gönderdiği söylemi dolaşmaya başlandı. Giderek perişan hale düşen Yahudilerin içindeki inançsız birisi “nerede bu nimet?” diye bağırdığında karşısındaki bilge adam ona “zeman” demiştir. Tanrı’nın Yahudilere gönderdiği nimet zamandır. İbranice “zeman”, Arapçası zaman olan bu kelimedir ve tarihi o döneme aittir. Zaman kavramı nimetten türetilmiştir ve doğulu insan için Tanrı’nın gönderdiği, hatta gökten aşağıya attığı bir nimettir zaman.

 

Oysa Latinceden türetilmiş olan ve Batı dillerinde halen kullanılmakta olan “time” (tempo ile ilişkilidir) kavramları ile Doğu’da kullanılmış olan zaman kavramı arasında oldukça önemli farklar var. Zaman aynı zamanda bölme anlamında da kullanılmaktaydı (zamanın dakikaya saate bölünmesi gibi). Tempo öte yandan gerilim anlamındadır. Yani zaman kavramı Doğu’da Tanrı’nın bir nimeti iken Batı’da zaman (“Time”) tempo ve gerilimden, sürecin bölünmesinden türetilmiş bir anlama sahiptir. Bu iki toplumun yaşam biçimleri ile zamana bakış açıları arasında bir ilişki olduğu da düşünülebilir. Zamanı meydana getiren gerilim, bölünen süreç ve tempo, Batı’yı tanımlıyor. Bunun “gelecek beklentisi ve tarih anlayışını yoğunlaştırma ve devrimle ilişkisi” konusunu düşünür W. Benjamin işlemiştir. Bu yüzden devrimler ve tempo, gerilim, Batı’nın Doğu’ya bir ölçüde ihraç ettiği bir kültür de olabilir. Doğu’da ise zaman bir nimettir. Doğu’da gelecekte bir devrim beklentisi hiç olmamıştır. Çünkü düzen ilahidir. Tempo düşüktür. Doğu, zamanı sadece bir nimet olarak algılamıştır. Bunları entelektüel insanlar tartışmalıdırlar.

 

Zaman meselesini neden ilave ettim? Çünkü Türkiye kaba solcusu, kemalisti gerçek anlamda ne Batı’yı ne de Doğu’yu tam olarak merak ediyor. Varlık ile siyaset arasındaki ilişkinin farkında değil. Trajedi içerisinde yaşıyor, trajedinin farkında değil. Birisinin kafası pozitivizme, diğerinin kemalizme gömük olması dolayısı ile Türkiye entelektüel hayatı güdüklükten kurtulamıyor. Bana göre muhafazakarlar bu konuda hem daha gayretli, hem de inançları gereği daha gerçekçi. Şöyle ki: Gerek modern, gerekse geleneksel, kötülük sorununu aşamamıştır. Mesela, T. Eagleton, “Kötülük Üzerine Bir Deneme” adlı kitabında Zizek’in şöyle dediğini yazıyor: “Asıl ölümsüz olan kötülüktür: Kötü hep geri dönmekle tehdit eder bizi, fiziksel yok oluşu mucizevi şekilde aşıp bizi bir türlü rahat bırakmayan hayaletimsi varlıktır kötülük. Ve kötülüğün, trajedinin muzır bir sonsuzluğu var.” Muhafazakâr, hayatı daha iyi biliyor. Çünkü bu sorunun insanın yapısına ait, aşılamaz bir sorun olduğunu biliyor. Devrimci ise, bu sorunu önemli bir sorun olarak görmüyor. Siyasetinde buna hiç yer vermiyor. Adeta sistem gerçek anlamda düzene sokulduğunda (ya devrimle ya da demokrasi yoluyla) her şeyin düzeleceğini düşünüyor. Oysa Batı’nın entelektüeli bu konuyu biliyor ve işliyor. Ortaya çıkan modernden ve post modernden tedirgin. Bizdeki solcularda sadece radikal dindarlıktan korku işleniyor. Yani, yine yaprak kımıldamıyor.


Bugün sen çok gençsin yavrum,
Hayat ümit neşe dolu,
Mutlu günler vaad ediyor,
Sana yıllar ömür boyu,
Ne yalnızlık ne de yalan üzmesin seni,
Doğarken ağladı insan,
Bu son olsun, bu son.

 

Solcuların ilk hit parçalarından birisiydi Cem Karaca’nın söylemiyle… Aynı yerde kalmışız gibi...
 

Nihat ÜSTÜN

29.08.2018

 

 

Bu yazýyý Facebook'ta paylaþabilirsiniz+:
Facebook'ta paylaþ
0
Yorumlar
Uyarý

Yorum yazabilmek için üye olmalý ve oturum açmalýsýnýz.

Eðer sitemize üye deðilseniz buraya týklayarak hemen üye olabilirsiniz.

Eðer üye iseniz oturum açmak için buraya týklayýn.