izmirizmir.net : Nihat ÜSTÜN - DOLARIN ATEŞİ, LİBERALİZMİN HÜZNÜ VE MEÇHUL GELECEK


DOLARIN ATEŞİ, LİBERALİZMİN HÜZNÜ VE MEÇHUL GELECEK

16 Ağustos 2018 12:57 / 1448 kez okundu!

 

 

Türkiye'de darbe yapmaya kalkışanlarla ilgili bir kamyon belge göndersen Batı kılını dahi kıpırdatmıyor. Hatta bu belgelerle ilgili seninle hukuki tartışmaya da girmiyor. Alman bakana basın toplantısında Fetöcülerle ilgili hukuki bir adım atılacak mı diye soruluyor. ”Bu Almanya’nın devlet çıkarlarını ilgilendiren bir konudur. Cevap vermeyeceğim” anlamında birkaç kelime söylüyor. Yani bakan, ben evrensel hukuka pek inanmıyorum, diyor. Oysa çok daha az sıkıntılı olan İspanya meselesinde Katalan lideri hemen iade edebiliyorlar. Bu örnekleri yüze kadar çıkarabiliriz. Siyasette hal böyleyken ekonomi bundan özerk bir alan mıdır?

 

****

 

DOLARIN ATEŞİ, LİBERALİZMİN HÜZNÜ VE MEÇHUL GELECEK

 

Kant: “İnsanın yapılmış olduğu eğri odundan dümdüz çıkacak hiçbir şey yontulamaz. Bu yüzden doğa bizden tam adaletli bir topluma aklımızın koyduğu kurallarla ancak yaklaşmamızı isteyebilir. Bu ödev de tüm insan türünün evrensel hukuk ve evrensel yurttaşlık altında tek bir toplum olmaya yönelmesi ödevidir.”

 

Bunun özeti şudur: İnsan kendinden korkmaktadır. Dolayısıyla daha büyük sorunlar çıkmasın diye kendine bazı görevler yüklemek zorundadır. Bu, bütün dünyanın koşulsuz olarak ortak adil bir hukuk kuralına sahip olması misyonudur. Yoksa insan insanın gözünü çıkaracaktır. Çünkü insanlığın hamurunda fikir var, ön yargı var, çıkar beklentileri var ve bu diğerinin sorunlarını büyütüyor. Tabii ki diğer yandan insanlığın sağduyuyla bunu engelleme çabası da var.

 

Türkiye’de su götürmez şekilde sorunlar var ama anlamsız şekilde Batı’nın önyargılarına maruz kalma durumu da var. Mesela, evrensel adil bir hukuk meselesini Kant öncelikle batı için bir görev olarak ortaya koymuş ama Batı böylesi bir kuralı artık (AB gibi) sadece kendi iç bünyesi içerisinde kollamaya çalışmaktadır.

 

Türkiye'de darbe yapmaya kalkışanlarla ilgili bir kamyon belge göndersen Batı kılını dahi kıpırdatmıyor. Hatta bu belgelerle ilgili seninle hukuki tartışmaya da girmiyor. Alman bakana basın toplantısında Fetöcülerle ilgili hukuki bir adım atılacak mı diye soruluyor. ”Bu Almanya’nın devlet çıkarlarını ilgilendiren bir konudur. Cevap vermeyeceğim” anlamında birkaç kelime söylüyor. Yani bakan, ben evrensel hukuka pek inanmıyorum, diyor. Oysa çok daha az sıkıntılı olan İspanya meselesinde Katalan lideri hemen iade edebiliyorlar. Bu örnekleri yüze kadar çıkarabiliriz. Siyasette hal böyleyken ekonomi bundan özerk bir alan mıdır?

 

Ekonominin içerisinde mutlak ve değişmez (dolayısı ile bilimsel) bir genel doğru olduğunu ısrar etmenin anlamı da kalmıyor. Çünkü ekonomi fizik bilimi gibi değildir. Biz liberaller tabiidir ki kapitalizmin rasyonalitesinden bahsedebiliriz. Bu görülüyor da. Ama sadece ekonominin piyasaları şekillendirdiğine hatta siyaseti de liberalleştirdiğine dair görüş fazla naif bir görüş. Bugün ekonomi, insani trajedinin bir parçası olmaktan kendisini kurtaramıyor.

 

Antik dönemde her şey trajedi içerisinde değerlendirilirdi. Sokrates sonrasında felsefe ve akli sorgulamalar tragedyanın yerini almaya başlamıştı. Şimdi görünen o ki Sokrates öncesi genel algı daha doğru bir algıymış. İnsan için hiçbir şey tragedyanın dışında kalamıyor ve insan mutlaka onun içinde cebelleşmek zorunda kalıyor. Nietzsche bu konuyu işleyen önemli düşünürlerden birisidir.

 

Geçen gün bir arkadaşımız “Hür Düşünceler”de doların artışındaki sorunu sadece ekonominin kendi doğasıyla açıklamaya çalışmış ve “kıt olan şey pahalıdır, çok olan şey ucuzdur” demiş. Yani diyor ki, “Türkiye’de döviz kıtlığından dolar yükseliyor. Kimsede suç aramayalım.” Bu anlayış, insan ve siyaset ve ekonomi ve devlet çıkarlarına dair çok naif bir anlayıştır ve Marksistlerin zorun, gelecek toplumu zorunlu olarak ortaya çıkaracağına dair anlatısına benziyor. Yani insan bir ölçüde etken değilmiş de bilimin zorunlu hali çalışıyormuş gibi bir yazı. Oysa unutmayalım ki insanın kodları topluma/ülkelere nüfuz etmiştir ve dünya ilişkileri hem politik alanda hem de onu belirleyen ekonomik alanda çok daha karmaşıktır.

 

Kant şöyle demektedir: “Pencereden dışarı bakın, görebileceğiniz sadece fenomenler dünyasıdır. Çimenler, arabalar, gökyüzü, binalar, vesaire. Noumenal dünyayı değil, sadece fenomenler dünyasını görebilirsiniz; ancak, noumenal dünya tüm deneyimlerimizin arkasında gizlenmektedir. O daha derin bir seviyede var olandır. O halde, var olanın bazı yönleri  daima açık kavrayışımızın ötesinde olacaktır.” Bu sadece Türkiye örneğinde değil diğer ülkeler örneklerinde de açıkça görülüyor.

 

Kamu maliyesi ve diğer rasyolar açısından Türkiye birçok Avrupa ülkesinden çok daha iyi görünümdedir. En sorunlu olduğu alan cari açıktır. Bu açıdan baktığımızda da dış borcunun milli gelirine oranında Türkiye, mesela, İtalya, İspanya, Portekiz, Yunanistan gibi birçok ülkeden iyi durumda. Bu yıl turizm gelirimiz neredeyse geçen yılın iki katına çıkmış (32 milyar dolara dayanmış). Cari açığımız da geçen yıla göre azalmış ama kur artışı yine de devam ediyor. Bunun sadece ekonomik, doğal, müdahalesiz rasyolarla tanımlanması mümkün müdür?

 

Pazartesi günü İş Bankası genel müdürü “Türkiye’nin yaşamakta olduğu kur artışının ekonomik verilerle açıklanması mümkün değildir” dedi. Sonra verileri sıraladı. Bence çok doğru bir saptama yaptı.

 

ABD’nin bir derecelendirme (reyting) kuruluşu, ülkeler için analiz yaptığında onların da önyargıları var, bakış açıları var. Mesela, değerlendirmeyi yapana somut soralım; neden İtalya’nın notunu düşürmüyorsun da Türkiye’nin notunu düşürüyorsun? Doğal olarak somut bazı (cari açık gibi) olumsuz veriler sıralanacaktır. “İtalya’da cari açığın ulusal gelire oranı daha büyük” derseniz, “Türkiye’de artı siyasi riskler, komşularında derin çatışmalar var” diyeceklerdir. Demek ki değerlendirilen sadece ekonomik kriterler değil. Sosyal, siyasal beklentiler de işin içerisine girmektedir. Bu alan somut bir alan değil, tersine oldukça soyut bir alandır. Burada somut veriler artık işe yaramıyor. Yani işin içerisine soyut “veriler” girdiğinde ortaya çıkan puanlamada soyutluk olabilecek bir şeydir.

 

Türkiye’de çok önemli bir sorun yokken önce derecelendirme kuruluşları ülke notunu düşürmeye başladı. Gerekçelerden birisi siyasi riskler olarak belirtildi. Oysa Türkiye’de siyasi risk yoktu. AK Parti’nin seçimlerde kazanması ve bunu uzun süredir sürdürmesi istikrar olarak yansımayı gerektirmez miydi? Japonya’da Liberal Parti 30 yıl iktidarda kaldı. Uluslararası derecelendirme kuruluşları durumu hep siyasi istikrarın devamı olarak yorumladı ve bunu hep notunu arttırıcı bir durum olarak değerlendirdi.

 

Mesela, Yunanistan ve Kıbrıs Rum kesiminin kriz öncesi notlarına bakalım. Hep iyi. Peki, bu derecelendirme kuruluşları nasıl oluyor da batmakta olan bu ülkelere iyi notlar verebiliyor, sonra da bu kuruluşlar hala ayakta kalabiliyorlar? Ya da ABD’de batmakta olan Merrill Lynch ve Lehman Brothers’a verilen pekiyi notları nasıl açıklanabilir?

 

Dünya bir kasabanın ekonomisi gibi çalışır. Moral motivasyon bütün ülkeleri bir şekilde etkiler. Söylenti, bir bankayı, bir banka da bir ülkeyi tepetaklak getirebilir. Ve söylenti de soyut bir şeydir. İnsan diğeri ile çatışmaya girdiğinde elinde olan tüm silahları, en ayrıntılarına kadar kullanmaya yönelik bir varlıktır. Buna rağmen, bazıları ekonomiyi trajedinin içerisinden ayırıp bir fizik kanunu anlatır gibi sunabiliyor.

 

Gerçek olan bana göre şöyledir: Genel görünümde piyasalar siyaseti şekillendirir ama siyasal olan da gerek gördüğünde piyasaları şekillendirir. Bunu petrol meselesinde de görüyoruz. Petrol fiyatlarını düşürüp çıkararak ABD bir silah olarak zaman zaman kullanır. Yani siyasi çıkarlar aynı zamanda önemli bir aktördür.

 

Biz liberallerin bir sıkıntısı var. O da siyasetle ekonomiyi birbirinden ayırmaya gayret ediyoruz. Böyle olduğunda ekonominin siyaseti de zaman içerisinde doğru şekilde düzenleyeceğini umuyoruz ama bu da mutlak bir doğruluğu içermiyor.

 

Liberalizm, takıntımız haline getirilmemelidir. Onu ancak insan halleri ile daha iç içe getirdiğimizde anlaşılır kılabiliriz.

 

Ekonomik özgürlük ve siyasal özgürlük ideali insanın devasa yapısı ile çatışmaktadır. Bu doğa alanımızla değerler alanımızın çatışmasıdır ve kolay çözülebilecek bir mesele de değildir.

 

Daha önce de yazdığım gibi, aslen doğru olan, gerçekte ise tam olarak var olamayan bir “olması gereken” teorisi (liberalizm) pratik hayatla karşılaştığında sık sık donup kalıyor. Neden öyle olamıyor, neden insan kendisine daha iyi bir ortam hazırlayamıyor, diye hayıflanıyorum. Eski liberal Amerikan rüyasını yansıtan filmler aklıma geliyor, hüzünleniyorum.

 

Kapitalizm şu anda alternatifsiz olandır. Ama bunun rasyonalitesinden bahsederken parantez açmazsak bizler de “genel değişmez bir doğru var” fikriyatına (ideolojisine) saplanmış olabiliriz.

 

“Siyasal liberalizm, siyasette genel doğru üzerinde ısrar etmenin demokrat vatandaşlık kavramı ile bağdaşmayacağını temsil eder.” (J. Rawls)

 

Dolayısı ile ilişki göründüğü kadar berrak değildir ve bugün için kapitalizmin alternatifsizliğinden bahsedebiliriz ama doğal ve değiştirilemez bir rasyonalitesi olduğundan bahsedemeyiz. Yani, kapitalizm bir fizik bilimi gibi değerlendirilemez. Çünkü insan fizik kanunlarına müdahale edemez ama kapitalizmin işleyişine çıkarları doğrultusunda sürekli müdahale edebilir, nitekim ediyor da.

 

Batı’nın anlamsız çıktıları yüzünden insanlık daha loş bir yere doğru gitmektedir. Tekrar yeni ortaklıklar ve yeni bakış açıları ortaya çıkabilir. Ekonomik entegrasyon süreci farklı yerlere kayabilir. Liberaller de yeni tartışmalar açarak gerçeğe daha uygun (muhafazakârlıktan ve sosyal demokrasiden ve varlığın yapısından da esinlenmiş) hibrit görüşler ortaya çıkarma gayretinde olmalıdırlar. Bana göre, J. P. Sartre’ın en önemli doğrusu kendi fikrine karşı fikir üretmesinden gelir. Biz de öyle yapmalıyız. Liberaller de tartışarak kendi farklılıklarını daha belirgin hale getirmelidirler.

 

Düşünüyorum da bazen şerden hayır da doğabiliyor. Mesela, ABD’nin Türkiye dahil birçok ülkeye yaşattığı şeylerin belki de ilerde anlayacağımız hayırlı bir anlamı vardır. Mesela, bu olgu belki de insanlığın tecrübelerine yazılacak bir şeydir. Muhafazakar/Liberal E. Burke’ün söylediği, “niyette olmayan sonuçlar insanlığın karşılaştığı bir şeydir ki, müphem ölçekte değişimin başlatılması halinde, eşyanın karmaşıklığı ve giriftliğinden dolayı, hemen hiç şaşmaz bir şekilde, başlatanın aklında olandan çok daha fazlası devreye girer ve sonuç beklentilerden çok farklı tezahür edebilir” meselesi neden bugün de işleyen bir şey olmasın? ABD’nin çıkarları doğrultusunda Dünya Ticaret Örgütü ve demokratik meşruiyet kurallarına (bir terör örgütüne silah vermesi), BM kararlarına uymaması ya da NATO’nun temel anlayışlarını hiçe sayması belki de kendi öngörüsünün ötesinde daha gerçekçi ve daha adil bir dünyanın doğmasına neden olacaktır. Kim bilir?


 

Nihat ÜSTÜN

15.08.2018

 

Son Güncelleme Tarihi: 16 Ağustos 2018 16:59

 

Bu yazýyý Facebook'ta paylaþabilirsiniz+:
Facebook'ta paylaþ
0
Yorumlar
Uyarý

Yorum yazabilmek için üye olmalý ve oturum açmalýsýnýz.

Eðer sitemize üye deðilseniz buraya týklayarak hemen üye olabilirsiniz.

Eðer üye iseniz oturum açmak için buraya týklayýn.