|
hurkus
|
Sosyalizmin ardýndan - Etyen Mahçupyan
Kürt meselesi, þiddet ve siyasi aktörün sorumluluðu baðlamýndaki tartýþmalar, kendiliðinden 'sol içi' bir karþýlaþmaya dönüþtü.
Sol kesimin bazý aydýnlarý, kendilerini sosyalizmin neresinde konumlandýrdýklarýna iliþkin olarak beyanda bulunmak zorunluluðu hissettiler. Hem sosyalizmin gerçekte siyaseten tahayyül edildiði ve hayata geçirildiði þekliyle öldüðünü, hem de idealist bir tasavvur olarak hâlâ yaþadýðýný öne sürmek sýkýntýlý bir pozisyon olsa da, birçok solcunun hâlâ sosyalist olma dýþýnda bir alternatifi yok gibi gözüküyor. Bunca emek verilmiþ, psikolojik anlamda yatýrým yapýlmýþ bir ideolojiye mesafe almak pek kolay olmuyor. Bu nedenle solun 'kendini yenilemesi' türünden maliyeti düþük öneriler yapýlabiliyor, ama 'sosyalizmin bittiði' türünden gerçek kimliði ilgilendiren tespitlerin kabulünde zorlanýlýyor. Sosyalizmi kavram olarak kaybetmek istemeyenlerin bakýþýna göre, insanlarýn adil ve eþitlikçi bir düzen, sömürünün ortadan kalktýðý bir sistem hayali devam ettiði sürece sosyalizm de bitmeyecek. Böylece 'sosyalizm' yaþanacak bir gerçeklik olmaktan çýkarak, bu tür bir gerçekliði hayal edenlerin ortak kimliði olarak sunulmuþ oluyor.
Ne var ki ortada cevaplanmasý gereken bir soru, doldurulmasý gereken bir boþluk var: Bu ortak kimlikle arzulanan gerçeklik hali arasýndaki iliþki nedir? Yani acaba herkes sosyalist olsa böyle bir gerçeklik doðar mý? Ya da sömürüsüz eþitlikçi bir toplum ancak sosyalizmle mi gerçekleþebilir? Birçoklarý için 'sosyalizm' zaten bu muhtemel sömürüsüz eþitlikçi toplumun adýydý ve bugün de böyle bir bakýþýn sol içinde egemen olduðu söylenebilir. Ancak o zaman da sosyalizm kavramý epeyce totolojik bir kullanýma sokulmuþ oluyor. Diðer bir deyiþle 'sosyalizm' hem varýlacak hedefin, hem tutulacak yolun, hem de bu yolu yürüyenlerin kimliksel adý.
Oysa daha fazla özgürlük, eþitlik ve adalet isteðinin niçin sosyalist kimlikle özdeþleþtiði belli deðil. Özgürlüklerin artmasý, eþitliðin yerleþmesiyle ortaya çýkacak bir sisteme 'sosyalist' demenin de herhangi bir gerekçesi yok. Diðer taraftan kuramsal olarak üretilecek bir sosyalist düzenin daha özgür ve eþit olduðu iddiasýnýn da temeli son derece zayýf. Çünkü bütün bu kavramlar bir zihniyet zemini üzerinde tanýmlanýyor ve sosyalizmin de bu kavramlara iliþkin olarak 'kendine has' tanýmlarý var. Diðer bir deyiþle sosyalizmin özgürlük anlayýþý ile örneðin demokrat zihniyetten hareket eden birinin özgürlük anlayýþý birbirine benzemez. Sosyalizm esas olarak otoriter zihniyetin uzantýsý olan bir ahlaki itiraz ve yeniden inþa iddiasý. Yanlýþý tespit ediyor, nedenini söylüyor, doðrusunun ne olduðunu ve bu doðrunun nasýl gerçekleþeceðini de bildiðini savunuyor ve üstüne üstlük bu deðerlendirmenin 'bilimsel' olduðunu iddia ediyor. Böyle bir bakýþ altýnda 'özgürlük' zaten var olan evrensel doðal ve beþeri yasalara uyumlu davranmaktan ibaret. Nitekim sosyalist literatür bu yasalara uyumun nasýl kiþiyi bilinçlendirdiðini ve 'özgürleþtirdiðini' anlatan felsefi metinlerle dolu. Ancak bir demokrat için bu tür bir özgürlük, hayatýn çoklu tercih sistematiðini, insanýn irade ve sorumluluðunu dikkate almayan, dolayýsýyla kiþiyi aslýnda insanüstü bir iradenin esiri kýlan bir yaklaþým. Bu açýdan bakýldýðýnda geçmiþte yaþanan reel sosyalizmler, yanlýþ bir uygulama deðil, kuramýn zaten ima ettiði gerçekliðin devlet eliyle üretilmesi.
Buna karþýlýk asýl yanlýþýn söz konusu gerçekliðin 'tepeden' gelmesi olduðu, 'asýl' sosyalizmin aþaðýdan yukarýya yapýlanacaðýný söyleyenler olacaktýr. Ne var ki bu, olamayacak bir durum... Herhangi bir sistem tabii ki aþaðýdan yukarýya kurulabilir, ama ancak 'aþaðýdan yukarýya' gitmeyi meþru, hatta zorunlu kýlan bir zihniyet çerçevesi içinden bakýyorsanýz. Demokratlýk böyle bir zihinsel çerçeve, çünkü toplumun ancak geçici, öznel ve ortak doðrularla yürümesini meþru kýlan bir bilgi kuramýna dayanýyor. Bu durumda, halkýn açýk onayýný taþýmadýðý sürece, tepede alýnacak hiçbir karar, 'doðru' olsa bile meþru olamýyor ve sistem kurucu bir nitelik taþýyamýyor. Oysa sosyalizmin dayandýðý bilgi kuramý gerçekliðin yasalarýný keþfetme üzerine kurulu ve bunun sýnamasý da 'baþarýlý olma' kriteri... Diðer bir deyiþle bir siyasetin baþarýlý olmasý, gerçekliðin de 'doðru' algýlandýðýnýn, doðal ve beþeri yasalara uygun davranýldýðýnýn iþareti. Böyle bir bakýþ altýnda 'tepedekilerin' varlýðý, o noktaya gelmiþ olmalarý bile, bir baþarýnýn, yasalarý daha iyi kavradýklarýnýn, alttakilerden daha üstün olduklarýnýn kanýtý... Dolayýsýyla 'sosyalist gerçekliðin' ne olduðunu söylemek de tabii ki onlara düþüyor.
Modernliðin içindeyken, kapitalizmin 'kötülüðüne' gönderme yapan bir sosyalizmin cazibesi vardý. Ne var ki sosyalizm de nihayette kapitalist dünya sisteminin içinde yer alan ve modernliðin zihniyet zemini üzerinde duran bir ideoloji. Bugünün dünyasýnda hâlâ kimlik ve cemaat oluþturucu bir özelliðinden söz edilebilir ama gerçek anlamda politik niteliðinden söz etmek pek anlamlý deðil.
Zaman
13.05.2012
|